• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

عناوین عرفا

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: قطب، اوتاد، ابدال، نجباء، صلحاء.

پرسش: قطب، اوتاد، ابدال، نجباء و صلحاء چه کسانی هستند؟ امام زمان (عجّل‌الله‌فرجه‌الشریف) در کدام یک قرار می‌گیرند؟

پاسخ: عناوین نامبرده شده (قطب، اوتاد، ابدال، نجباء و صلحاء) از اصطلاحاتی است که در برخی کتاب‌های عرفانی آمده است و اشاره به مقاماتی دارد که اهل عرفان در مورد اهل سیر و سلوک و عرفان عملی بر می‌شمارند.




عناوین نامبرده شده (قطب، اوتاد، ابدال، نجباء و صلحاء) از اصطلاحاتی است که در برخی کتاب‌های عرفانی آمده است و اشاره به مقاماتی دارد که اهل عرفان در مورد اهل سیر و سلوک و عرفان عملی بر می‌شمارند.
اصرار و تاکید بر روی این اصطلاحات هر چند در کتاب‌های عرفانی وجود دارد؛
[۲] الحکیم الترمذی، محمد بن علی، ختم الاولیاء، ص۱۴۴، بیروت، مهد الآداب الشرقیة، چاپ دوم، ۱۴۲۲ق.
[۳] البکری، ابوالقاسم عبد الرحمن، الانوار فی علم الاسرار و مقامات الابرار، ص۱۰۱، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۲۱ق.
اما به نظر می‌رسد – صرف نظر از برخی جزئیات – بتوان ریشه‌های آن را در برخی متون دینی و روائی یافت که به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:

۱.۱ - روایات امام علی

از امام علی (علیه‌السّلام) نقل شده است: «الابدال من اهل الشام و النجباء من اهل الکوفة یجمعهم الله لشر یوم لعدونا؛ ابدال از شام و نجباء از کوفه هستند».
همچنین از آن حضرت نقل شده است: «الابدال بالشام و النجباء بمصر و العصائب بالعراق یجتمعون فیکون بینهم؛ ابدال در شام، نجباء در مصر ، و عصائب در عراق هستند».
[۵] عاملی نباطی، علی من محمد، الصراط المستقیم الی مستحقی التقدیم، ج۲، ص۲۴۴، نجف، المکتبة الحیدریة، چاپ اول، ۱۳۸۴ق.

امام علی (علیه‌السّلام) در خطبه معروف به شقشقیه، خود را «قطب» سنگ آسیاب حکومت خوانده‌اند.

۱.۲ - روایت امام صادق

در دعای‌ام داوود که ظاهرا از امام صادق (علیه‌السّلام) نقل شده، آمده است: «اللهم صل علی الاوصیاء و السعداء و الشهداء و ائمة الهدی اللهم صل علی الابدال و الاوتاد و السیاح و العباد و المخلصین و الزهاد و اهل الجد و الاجتهاد؛ خدایا بر اوتاد و وابدال درود بفرست».


در برخی متون عرفانی و سخنان اهل معرفت این عناوین به صورت مترادف به کار رفته است؛ یعنی مثلا گاهی که اوتاد گفته شده، مقصود ابدال بوده و یا برعکس.
[۹] فرغانی، سعید الدین، منتهی المدارک فی شرح تائیة ابن فارض، ج۲، ص۱۷۵، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۲۸ق.



از آن جا که این عناوین اعتباری و بر اساس ذوق و سلیقه ابداع شدند؛ از این رو توافق و اجماعی بر تفسیر و توضیح آن وجود ندارد.«و المجمع علیه، من اهل الطریق، انهم (الاولیاء) علی ست طبقات امهات: اقطاب، و ائمة، و اوتاد، و ابدال، و نقباء، و نجباء»
[۱۰] الحکیم الترمذی، محمد بن علی، ختم الاولیاء، ص۱۴۴.



همان گونه که اشاره کردیم در مورد توضیح و تفسیر این عناوین، مقداری اختلاف مشاهده می‌شود، ولی ما اکتفاء می‌کنیم به آنچه که از شیخ کفعمی در ذیل دعای‌ام داوود نقل شده است: (هر چند شیخ کفعمی اشاره‌ای به روایت بودن آن نمی‌کند، بلکه تعبیرات آن تناسب با روایت ندارد، ولی در برخی کتاب‌های عرفانی بخشی از آن را به عنوان روایت ذکر می‌کنند)
[۱۱] مستملی بخاری، اسماعیل، شرح التعرف لمذهب التصوف، ج۱، ص۱۰، تهران، اساطیر، چاپ اول، ۱۳۶۳ش.
گفته شده است که زمین از قطب ، چهار اوتاد ، چهل ابدال ، هفتاد نبی و سیصد و شصت صالح خالی نیست. پس قطب (یکی است و آن در این عصر) مهدی (عجّل‌الله‌فرجه‌الشریف) است. «اوتاد» ممکن است بیشتر از چهار تا باشند؛ اما کمتر از چهار تا نیستند؛ زیرا دنیا شبیه خیمه است و مهدی (عجّل‌الله‌فرجه‌الشریف) مانند عمود و ستون آن است، و این چهار اوتاد طناب‌های آن هستند. «ابدال» بیشتر از چهل تا هستند. «انبیاء» از هفتاد تا بیشترند. «صالحان» نیز از سیصد و شصت بیشترند. ظاهر این است که خضر و الیاس از اوتاد و از ملازمان دائره قطب هستند.

۴.۱ - ویژگی اوتاد

اما ویژگی «اوتاد» این است که آنها کسانی هستند که در یک چشم برهم زدن نیز از یاد خدا غافل نیستند؛ در دنیا فقط به دنبال چیزی هستند که آنها را به آخرت برساند؛ لغزش‌های بد و شر از آنها سر نمی‌زند؛ البته عصمت از سهو و نسیان هر چند در قطب شرط است، اما در اوتاد شرط نیست، ولی عصمت از کار زشت در آنها شرط است.

۴.۲ - ابدال

«ابدال» از نظر مراقبت پایین‌تر از اوتاد هستند؛ ویژگی آنان این است که هر گاه غفلتی از آنان سر زند با تذکر آن را جبران می‌کنند و عمدا گناه نمی‌کنند.

۴.۳ - نجباء

«نجباء» پایین‌تر از ابدال هستند.

۴.۴ - صالحان

«صالحان» عبارتند از کسانی که اهل تقوا هستند و به عدالت پایدارند و گاهی گناه از آنها صادر می‌شود، ولی با استغفار و پشیمانی جبران می‌کنند. می‌گویند اگر یکی از چهار اوتاد کم شود، یکی از چهل (ابدال) جایگزین او می‌شود؛ اگر یکی از چهل (ابدال) کم شود، یکی از هفتاد (نبی) جانشین او می‌شود؛ اگر یکی از هفتاد (نبی) کم شود، یکی از سیصد و شصت (صالح) جایگزین می‌شود؛ و همین طور اگر یکی از سیصد و شصت(صالح) کم شود، یکی از بقیه مردم جای او را می‌گیرد.


بر اساس این تقسیم بندی رتبه و مقام امام زمان (عجّل‌الله‌فرجه‌الشریف) مقام «قطب» است که در هر عصری فقط یک قطب وجود دارد و همه باید حول محور او باشند.


۱. التستری، سهل بن عبدالله، تفسیر التستری، ص۷۷، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.    
۲. الحکیم الترمذی، محمد بن علی، ختم الاولیاء، ص۱۴۴، بیروت، مهد الآداب الشرقیة، چاپ دوم، ۱۴۲۲ق.
۳. البکری، ابوالقاسم عبد الرحمن، الانوار فی علم الاسرار و مقامات الابرار، ص۱۰۱، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۲۱ق.
۴. مفید، محمد بن محمد، الامالی، ص۳۱، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.    
۵. عاملی نباطی، علی من محمد، الصراط المستقیم الی مستحقی التقدیم، ج۲، ص۲۴۴، نجف، المکتبة الحیدریة، چاپ اول، ۱۳۸۴ق.
۶. ابن اثیر جزری، مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث و الاثر، ج۳، ص۲۴۳، قم، اسماعیلیان، چاپ چهارم، ۱۳۶۷ش.    
۷. امام علی، نهج البلاغة، ص۴۱.    
۸. طوسی، محمد بن الحسن، مصباح المتهجد و سلاح المتعبد، ج۲، ۸۰۹، بیروت، مؤسسة فقه الشیعة، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.    
۹. فرغانی، سعید الدین، منتهی المدارک فی شرح تائیة ابن فارض، ج۲، ص۱۷۵، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۲۸ق.
۱۰. الحکیم الترمذی، محمد بن علی، ختم الاولیاء، ص۱۴۴.
۱۱. مستملی بخاری، اسماعیل، شرح التعرف لمذهب التصوف، ج۱، ص۱۰، تهران، اساطیر، چاپ اول، ۱۳۶۳ش.
۱۲. مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج۵۳، ص۳۰۱، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.    



پایگاه اسلام کوئست، برگرفته از مقاله «عناوین عرفا»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۵/۲/۲۹.    



جعبه ابزار