گریه آسمان و زمینذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: گریه آسمان و زمین، شهادت، امام حسین علیه‌السلام، حضرت یحیی علیه‌السلام.

پرسش: این‌که در روایات آمده، آسمان و زمین بر شهادت امام حسین ـ علیه‌السلام ـ و حضرت یحیی ـ علیه‌السلام ـ گریستند، به چه معناست؟

پاسخ: موضوع گریه کردن آسمان و زمین بر امام حسین ـ علیه‌السلام ـ و حضرت یحیی علیه‌السلام، در قرآن نیامده، بلکه در روایاتی که تواتر معنایی دارند، ذکر شده است.
در مورد چگونگی گریه کردن آسمان و زمین بر امام حسین ـ علیه‌السلام ـ و حضرت یحیی ـ علیه‌السلام ـ نیز این احتمال وجود دارد که آن‌ها انسان‌های بسیار بزرگی بوده‌اند و در راه خدا بسیار مظلومانه شهید شده‌اند و این شهادت بسیار بزرگ و با اهمیت بوده است. به بیان دیگر امام حسین ـ علیه‌السلام ـ و یحیی بن زکریا به‌صورت بسیار مظلومانه‌ای و در راستای اهداف الهی، جان خود را فدا کردند. شهادت آنها به‌قدری تأثر برانگیز بود که هیچ حُزنی به اندازه حزن و عزاداری بر آنها، دارای اهمیت نبوده است. حال این‌که آسمان و زمین بر آنها گریه کرده‌اند و تنها برای این دو چنین حالتی رخ داده، بیان اوج غم و اندوهی است که در مورد هیچ فرد دیگری از انسان‌ها سابقه‌ای نداشته است. البته در مورد چگونگی گریه آسمان و زمین، موارد دیگری ذکر شده که در پاسخ تفصیلی بیان شده است.



گریه کردن آسمان و زمین

[ویرایش]

موضوع گریه کردن آسمان و زمین بر امام حسین و حضرت یحیی علیه‌السلام، در قرآن نیامده، بلکه در روایاتی که تواتر معنایی دارند، ذکر شده است. البته می‌توان برای این روایات تأویلات و حمل‌هایی قائل شد که خواهد آمد. این روایات عموماً ذیل آیه «فَما بَکَتْ‌ عَلَیْهِمُ‌ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ‌ وَ ما کانُوا مُنْظَرِینَ‌؛ پس نه آسمان بر آنان گریست و نه زمین و (هنگام نزول عذاب هم‌) مهلت نیافتند» نقل شده‌اند. این آیه پس از داستان غرق شدن فرعونیان آمده و بیان می‌کند که با مرگ آنان آسمان و زمین بر ایشان گریه نکردند. این آیه در واقع برای توبیخ و تحقیر فرعونیان است.

بیان یک نکته

[ویرایش]

در ذیل این آیه شریفه، روایاتی وجود دارند که بر گریه آسمان و زمین برای امام حسین ـ علیه‌السلام ـ و یحیی بن زکریا ـ علیه‌السلام ـ دلالت می‌کنند، این روایات با اختلافی که در نقل و الفاظ آنها وجود دارد، به لحاظ معنایی متواتر هستند. در این‌جا ذکر این نکته لازم است، حضرت یحیی ـ علیه‌السلام ـ از جمله پیامبرانی است که به‌صورت بسیار فجیعی به شهادت رسیده است و حتی در برخی منابع نقل شده است که امام حسین علیه‌السلام در بسیاری از مکان‌ها به یاد شهادت مظلومانه ایشان می‌افتادند.

در داستان شهادت یحیی ـ علیه‌السلام ـ گفتارهایی در اسلام و مسیحیت نقل شده است که در این مختصر نیازی به بیان آنها نیست.

استناد به روایات

[ویرایش]

اما برخی از روایات ناظر بر گریه آسمان و زمین بر امام حسین ـ علیه‌السلام ـ و یحیی بن زکریا از این قرار است:

← روایتی از امام علی


شخصی (از مخالفان و دشمنان)، از کنار امام علی علیه‌السلام عبور می‌کرد، ایشان را مخاطب قرار داده و این آیه قرآن را خواند: «فَما بَکَتْ‌ عَلَیْهِمُ‌ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ‌ وَ ما کانُوا مُنْظَرِینَ‌» (بیان این آیه در این موقعیت برای اهانت به آن امام گفته شده بود) در همین هنگام امام حسین ـ علیه‌السلام ـ از آن‌جا عبور می‌کرد که حضرت علی علیه‌السلام به ایشان اشاره کرد و فرمود: «اما این شخص همان است که آسمان و زمین بر او گریه خواهند کرد»؛ و سپس ادامه دادند: «آسمان و زمین بر هیچ‌کس گریه نکرد، مگر برای دو شخص یکی یحیی بن زکریا و دیگری فرزندم حسین علیه‌السلام».

← روایتی از امام باقر


امام باقر علیه‌السلام در مورد آیه: «فَما بَکَتْ‌ عَلَیْهِمُ‌ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ‌» فرمودند: «لم تبک السماء علی أحد قبل قتل یحیی بن زکریا حتی قتل الحسین ـ علیه‌السلام ـ فبکت علیه‌»؛ «آسمان و زمین تا قبل از مرگ یحیی بن زکریا بر کسی گریه نکرد تا این‌که حسین ـ علیه‌السلام ـ کشته شد و بر او نیز گریه کرد».

← روایات دیگر


روایات دیگری نیز در این محتوا نقل شده است که منابع شیعه و اهل سنت
[۷] سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، ج ۶، ص ۳۱، کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی، قم، ۱۴۰۴ق.
آنها را بیان کرده‌اند.

گریه آسمان و زمین بر غیر

[ویرایش]

البته در برخی منابع اهل سنت و شیعه، روایاتی وجود دارد که در آن بیان شده آسمان و زمین بر افرادی غیر از یحیی ـ علیه‌السلام ـ و امام حسین ـ علیه‌السلام ـ نیز گریه می‌کند:

← روایت اول


«همانا شخص عالِم، زمانی که فوت کند، آسمان و زمین چهل روز برای آن گریه می‌کنند».
[۸] سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، ج ۶، ص ۳۰، کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی، قم، ۱۴۰۴ق.


شبیه همین روایت در مورد مؤمن نیز ذکر شده که البته در آن تنها گریه زمین ذکر شده است.
[۹] آلوسی، سید محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، تحقیق، عطیة، علی عبدالباری، ج ۱۳، ص ۱۲۳، دارالکتب العلمیة، بیروت، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.



← روایت دوم


در روایت دیگری به نقل از پیامبر اکرم ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ این‌گونه آمده است: «هیچ مؤمنی نیست مگر این‌که برای او دو دروازه (در آسمان) وجود دارد؛ از یکی عمل او به بالا می‌رود و از دیگری رزق و روزی او پایین می‌آید؛ زمانی که مؤمن می‌میرد، این دو برای او گریه می‌کنند».
[۱۰] طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه، بلاغی‌، محمدجواد، ج ۹، ص ۹۸، ناصر خسرو، تهران، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.


←← توضیح


اما این روایات با انحصار گریه برای حضرت یحیی و امام حسین ـ علیه‌السلام ـ که در روایات دیگر ذکر شده است ـ منافات ندارد؛ زیرا می‌توان گریه آسمان و زمین در مورد شهادت امام حسین ـ علیه‌السلام ـ و یحیی بن زکریا را دارای جنبه عمومی دانست که در تمام آسمان‌ها صورت می‌گیرد، و آن‌چه در روایت اخیر و در مورد مؤمنان و علماء ذکر شده را دارای جنبه موضعی دانست؛ بدین صورت ‌که تنها همان دو موضع مذکور در روایت (دروازه‌ای که اعمال شخص از آن بالا می‌رود و دروازه‌ای که رزق او از آن پایین می‌آید) برای او گریه می‌کنند. این تنافی ظاهری و نوع جمع آنها در برخی روایات اهل سنت از برخی صحابه چنین نقل شده است:

«از زمانی که دنیا به وجود آمد، آسمان بر کسی گریه نکرد مگر بر دو شخص. شخصی به صحابی پیامبر گفت:‌ مگر این‌گونه نیست که آسمان و زمین بر مؤمن (فوت شده) گریه می‌کند؟ صحابی گفت: همان مقام متعلق به مؤمن بر او گریه می‌کند؛ آنجا که عمل او بالا می‌رود (اما گریه بر آن دو این‌گونه نبوده و تنها منحصر به موضع خاصی نیست)».
[۱۲] سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، ج ۶، ص ۳۱، کتاب‌خانه آیة الله مرعشی نجفی، قم، ۱۴۰۴ق.


مراد از گریه آسمان و زمین

[ویرایش]

اما بحث مهم در این‌جا این است که این گریه آسمان و زمین به چه معناست؟ در ذیل برخی معانی گفته شده توسط روایات و اندیشمندان دینی را بررسی می‌کنیم:

← أ. سُرخ شدن آسمان


در برخی روایات گریه کردن آسمان را به سُرخ شدن آن در زمان طلوع و غروب خورشید معنا کرده‌اند:

«الصَّادِقِ ـ علیه‌السلام ـ قَالَ‌ بَکَتِ السَّمَاءُ عَلَی یَحْیَی بْنِ زَکَرِیَّا وَ عَلَی الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ ـ علیه‌السلام ـ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً وَ لَمْ تَبْکِ إِلَّا عَلَیْهِمَا قُلْتُ فَمَا بُکَاؤُهَا قَالَ کَانَتِ الشَّمْسُ تَطْلُعُ حَمْرَاءَ وَ تَغِیبُ حَمْرَاء»؛ امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «آسمان بر یحیی بن زکریا و حسین بن علی ـ علیه‌السلام ـ چهل روز گریه کرد و تنها بر این دو گریه کرده است». راوی پرسید: گریه آسمان چه‌گونه بوده است؟ امام علیه‌السلام فرمود: «آفتاب طلوع می‌کرد، درحالی‌که سُرخ بود و غروب می‌کرد درحالی‌که سرخ بود».
[۱۳] ابن شهر آشوب مازندرانی، مناقب آل أبی طالب علیه‌السلام، ج ۴، ص ۵۴، علامه، قم، چاپ اول، ۱۳۷۹ق.


←← توضیح


به نظر می‌رسد جدای بحث از سند، محتوای این روایت باید قابل دقت باشد، به این‌که سرخی آسمان امروزه نیز وجود دارد و خورشید همیشه در زمان طلوع و غروب سُرخ بوده است. شهرت این سرخی به حدی است که ملاک برخی احکام شرعی مانند وقت نماز قرار گرفته و در کتاب‌های فقهی از آن بحث شده است.
[۱۵] ؛ میرزای قمّی، ابو القاسم بن محمدحسن، جامع الشتات فی أجوبة السؤالات، محقق، مصحح، رضوی‌، مرتضی، ج ۱، ص ۱۲۴، مؤسسه کیهان، تهران، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
بنابر این محتوای روایت به این خواهد بود که آسمان و خورشید بیش از حد معمول رنگ خون گرفته بود و سرخی آن بیش از روزهای عادی بوده است.

← ب. اهالی آسمان و زمین


در این روایات، اهالی آسمان و زمین مورد نظر می‌باشد؛ به بیان دیگر، وقتی گفته می‌شود آسمان و زمین بر او گریه کرده‌اند، منظور اهالی آسمان و زمین است و این در ادبیات عرب و حتی قرآن وجود دارد که چنین قصدی از کلام‌های مشابه شده باشد. به نظر این توجیه نیز چندان قابل قبول نیست؛‌ زیرا قطعاً ملائکه آسمان و زمین بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله، علی علیه‌السلام، فاطمه علیها‌السلام و حسن ـ علیه‌السلام ـ عزادار بوده‌اند و بر اینان گریسته‌اند؛ البته قطعی است که مظلومیت آنان مانند مظلومیت امام حسین ـ علیه‌السلام ـ نبوده است اما تأثر ملائکه آسمان و زمین بر آنان امری طبیعی

← ج. اثری شبیه به خون کک


امام سجاد علیه‌السلام فرمود: «از زمانی که آسمان تعبیه شده و وضع گردیده، تا به حال بر احدی نگریسته، مگر بر یحیی بن زکریا و حسین بن علی علیه‌السلام». پرسیدند: گریه آسمان چه بوده؟ آن‌ حضرت فرمود: «وقتی لباسی را در مقابل آن قرار می‌دادی، روی آن اثری شبیه به خون کک (حشره‌ای بسیار کوچک) واقع می‌گشت».

← د. بی‌ارزش بودن فرعونیان


برخی علما گریه نکردن آسمان و زمین در آیه «فَما بَکَتْ‌ عَلَیْهِمُ‌ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ‌» را برای بیان مبالغه در بی‌ارزش بودن و کوچکی فرعونیان دانسته‌اند؛ به بیان دیگر خداوند با این بیان، نشان می‌دهد که آنها چه‌قدر در عالم امکان کوچک بوده‌اند و با مرگ آنها هیچ تغییری به وجود نیامده است.

نتیجه بحث

[ویرایش]

حال به نظر می‌توان همین معنا و بیان را در وجه مثبت این توصیف به کار برد. امام حسین ـ علیه‌السلام ـ و یحیی بن زکریا به‌صورت بسیار مظلومانه‌ای و در راستای اهداف الهی، جان خود را فدا کردند. شهادت آنها به‌قدری تأثر برانگیز بوده که هیچ حُزنی به اندازه حزن و عزاداری بر آنها، دارای اهمیت نبوده است. حال بیان بر این‌که آسمان و زمین بر آنها گریه کرده‌اند و تنها نیز بر این دو چنین حالتی رخ داده، بیان در اوج غم و اندوه در مورد اینان است که در مورد هیچ‌کس از انسان‌ها چنین سابقه‌ای نداشته است.

این نوع بیان و مبالغه، در میان اعراب نیز سابقه دارد که امور بسیار مهم را با انتساب به اجرام آسمانی بیان داشته‌اند.


پانویس

[ویرایش]
 
۱. دخان (۴۴)، آیه ۲۹.    
۲. شیخ مفید، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ج ۲، ص ۱۳۲، کنگره شیخ مفید، قم، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.    
۳. طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری بأعلام الهدی، ج ۱، ص ۴۲۹، دارالکتب الاسلامیة، تهران، چاپ سوم، ۱۳۹۰ق.    
۴. قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، محقق، مصحح، موسوی جزائری، سید طیب،‌ ج ۲، ص ۲۹۱، دارالکتاب، قم، چاپ سوم، ۱۴۰۴ق.    
۵. قطب الدین راوندی، سعید بن هبة الله، قصص الأنبیاء علیه‌السلام، محقق، مصحح، عرفانیان یزدی، غلام‌رضا، ص ۲۲۱،‌ مرکز پژوهش‌های اسلامی، مشهد، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.    
۶. ابن قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، محقق، مصحح، امینی، عبد الحسین، ص ۸۸، دار المرتضویة، نجف اشرف، چاپ اول، ۱۳۵۶ش.    
۷. سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، ج ۶، ص ۳۱، کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی، قم، ۱۴۰۴ق.
۸. سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، ج ۶، ص ۳۰، کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی، قم، ۱۴۰۴ق.
۹. آلوسی، سید محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، تحقیق، عطیة، علی عبدالباری، ج ۱۳، ص ۱۲۳، دارالکتب العلمیة، بیروت، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
۱۰. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه، بلاغی‌، محمدجواد، ج ۹، ص ۹۸، ناصر خسرو، تهران، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
۱۱. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج ۲۱، ص ۱۸۰، دارالکتب الإسلامیة، تهران، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.    
۱۲. سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، ج ۶، ص ۳۱، کتاب‌خانه آیة الله مرعشی نجفی، قم، ۱۴۰۴ق.
۱۳. ابن شهر آشوب مازندرانی، مناقب آل أبی طالب علیه‌السلام، ج ۴، ص ۵۴، علامه، قم، چاپ اول، ۱۳۷۹ق.
۱۴. علامه حلّی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة، ج ۲، ص ۵۷، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.    
۱۵. ؛ میرزای قمّی، ابو القاسم بن محمدحسن، جامع الشتات فی أجوبة السؤالات، محقق، مصحح، رضوی‌، مرتضی، ج ۱، ص ۱۲۴، مؤسسه کیهان، تهران، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
۱۶. ابن قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، النص، محقق، مصحح، امینی، عبد الحسین، ص ۹۱، دار المرتضویة، نجف اشرف، چاپ اول، ۱۳۵۶ش.    
۱۷. علم الهدی، علی بن حسین، أمالی المرتضی (غرر الفوائد و درر القلائد)، محقق، مصحح، ابراهیم، محمد ابوالفضل، ج ۱، ص ۴۰ ۳۸، دارالفکر العربی، قاهره، چاپ اول، ۱۹۹۸م.    
۱۸. طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج ۱۸، ص ۱۴۱، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.    


منبع

[ویرایش]

پایگاه اسلام کوئست.    



جعبه ابزار
جعبه‌ابزار