پلورالیزمذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: پلورالیزم، اسلام، تسلیم، روش‌های تفسیر، حقانیت ادیان، تحریف قرآن، صراط مستقیم.

پرسش: در قرآن کریم آمده که در صومعه و کلیسا، ذکر و یاد خدا هست؛ آیا نسبیت ادیان پلورالیزم با استفاده از آیات قابل اثبات می‌باشد؟ لطفاً به‌طور کامل توضیح دهید.

پاسخ: «پلورالیزم» در لغت، به معنای کثرت‌گرایی است و مقصود از آن در فلسفه دین، پذیرش حقانیت ادیان مختلف است.


معنای پلورالیزم[ویرایش]

«پلورالیزم» در لغت، به معنای کثرت‌گرایی است.

پلورالیزم در فلسفه دین[ویرایش]

و مقصود از آن در فلسفه دین، پذیرش حقانیت ادیان مختلف است.

اثبات ادعای کثرت‌گرایان[ویرایش]

طرف‌داران نظریه «کثرت‌گرایی»، برای اثبات مدعای خود،‌ ظواهر برخی آیات قرآن کریم را مورد استناد قرار داده‌اند تا به این وسیله نظریه خود را به قرآن تحمیل نمایند و مزاج‌های خود را قرآنی جلوه دهند.

در این بخش به برخی ادعاهای آنها، و نقد و تحلیل مستندات قرآنی پلورالیست‌ها می‌پردازیم:

نادیده انگاشتن روش‌های تفسیر[ویرایش]

اشتباه اساسی پلورالیست‌ها در استناد کثرت‌گرایی به قرآن، از غفلت یا نادیده انگاشتن اصول و روش‌های تفسیر قرآن سرچشمه می‌گیرد، در واقع به اصول علم تفسیر توجه نکرده‌اند که عبارتند از:

۱. در نظر گرفتن قرائت صحیح؛
۲. توجه به مفاهیم کلمات در زمان نزول؛
۳. در نظر گرفتن قواعد ادبیات؛
۴. در نظر گرفتن قراین و سیاق؛
۵. مبنا بودن علم و علمی؛
۶. در نظر گرفتن انواع دلالت‌ها؛
۷. احتراز و دوری جستن از ذکر بطون برای آیات؛ یعنی مفسر نباید براساس آرای بشری و استحسانات ذوقی، مطالبی را به‌عنوان معانی باطنی آیات کریمه، بیان نماید؛ چون قلمرو تفسیر و حیطه کار مفسر، فهم معانی ظاهری قرآن است.

گوهر و جان نظریه «پلورالیزم» این نکته است، که حقیقت دین و اسلام، همان تسلیم می‌باشد؛ ولی این‌که در قالب آیین خاصی (مانند یهود یا مسیح و یا اسلام) تحقق پیدا کند، تأثیری در ماهیت آن نمی‌گذارد! [۱]

← دلیل اول تکثرگرایان
از منظر کثرت‌گرایان «اسلام» معنای عام (یعنی تسلیم مطلق به خدا) دارد، که شامل تمام ادیان می‌شود، ره‌آورد این باور، آن است که تمام ادیان بر صراط مستقیم هستند، اینان به آیات سوره (بقره، ۱۲۷)، [۲] (آل‌عمران، ۱۹ و ۸۵)، [۳] [۴] (یونس، ۸۴) [۵] و... تمسک کرده و تلاش می‌کنند که حقانیت ادیان متعدد را استنتاخ نمایند.

←← نقد و بررسی
درباره ارزیابی و نقد دلیل نخست کثرت‌گرایان تذکر چند نکته ضروری می‌باشد:

←← اسلام در قرآن
در این‌که اسلام به معنای تسلیم و خضوع است تردیدی نیست؛ ولی نکته اساسی توجه به معانی استعمالی آن در قرآن کریم است. با تأمل در آیاتی که در آنها واژه اسلام آمده، می‌توان به سه معنا دست یافت.

أ. تسلیم و خضوع در برابر خدا؛
ب. معنای تکوینی و معنای انقیاد و تأثر جبری و تکوینی موجودات از امر الهی است (مثل سوره آل‌عمران، آیه ۸۳) [۶] که تسلیم و اسلام تمام اهل آسمان‌ها و زمین به معنای انقیاد و فرمان‌برداری تکوینی آنان از امر الهی است؛ چون تسلیم اجباری و از روی کراهت (کرهاً) با معنای خضوع، ناسازگار است؛ [۷]
ج. چنان‌که در (سوره مائده، آیه ۳) [۸] بر شریعت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله واژ‌ه اسلام اطلاق شده است.

تکثر و اختلاف در معانی «اسلام» که از قرآن به دست می‌آید، این‌که در تفسیر آن نباید انحصارگرا بود، و در همه آیات، اسلام را به معنای تسلیم مطلق یا آیین خاص تفسیر کرد؛ بلکه باید تفسیر مطابق اصول و قواعد زمانی و تفسیری باشد. [۹]

←← حقانیت امت‌های پیشین
اسلام امت‌های پیشین را تأیید می‌کند و این مطابق انحصارگرایی در معنای اسلام است؛ البته در نام‌گذاری امت‌های پیشین به اسلام، تردیدی نیست؛ ولی نکته مهم بقا و استمرار حقانیت آنان با ظهور اسلام است و افزون بر این آیات فراوان دیگری خلاف آن را اثبات می‌کنند.

←← اقدام به تحریف قرآن
کثرت‌گرایان با نادیده انگاشتن آیات بعد و قبل، در حقیقت دست به تحریف کلام الهی زده‌اند. [۱۰]

←← اقدام به تحریف نظر مفسران
پلورالیست‌ها برای تأیید نظریه خویش، به تحریف کلام و نظر مفسران بزرگ روی آورده‌اند که در واقع نه‌تنها اصول و قواعد تفسیری را رعایت نکرده‌اند، بلکه حفظ امانت‌داری را نیز به دست غفلت سپرده‌اند.

← دلیل دوم
از جمله آیاتی که به آن استناد می‌کند سوره مائده، آیه ۴۸ [۱۱] است که می‌فرماید: «... برای هر یک از شما (امت‌ها) شریعت و راه و روش قرار داده‌ایم. و اگر خدا می‌خواست شما را یک امت قرار می‌داد، ولی (خواست) تا شما را در آن چه به شما داده است بیازماید. پس در کارهای نیک بر یکدیگر سبقت گیرید...».

←← نقد و بررسی
مفسران در طول چهارده قرن، برای تفسیر آیه مذکور، تفاسیر گوناگونی عرضه داشته‌اند که وجه اشتراک تمام آنها دلالت نکردن این آیه بر تأیید ادیان دیگر است.

←← دیدگاه علامه طباطبایی
علامه طباطبایی (ره) با تحلیل بر مسأله نسخ سایر ادیان توسط آیین اسلام می‌گوید: «مقصود از «امة واحده» در آیه مذکور، وحدت و یک‌نواختی استعدادها و بسترهای پذیرش شرایع در بین انسان‌هاست. به این معنا که اگر خداوند می‌خواست، می‌توانست زمینه‌ها و استعدادهای انسان‌ها را یک‌دست و یک‌نواخت بیافریند تا آنها از ابتدا تا انتها، تنها قابلیت و شایستگی یک شریعت را داشته باشند، و در این فرض، سخن از تکثر و تکامل شریعت به میان نمی‌آمد. ولی خداوند چنین نکرد، بستری فراهم آورد تا انسان رو به رشد و تکامل نهد و این با صرف اختلاف در مناطق جغرافیایی یا زبانی و نژادی میسر نمی‌شود؛ بلکه راه آن، اختلاف به حسب گذشت زمان و بالندگی استعدادهای آدمی در پذیرش شریعت کامل است تا بدین‌سان قدم به عرصة امتحان بزرگ الهی بگذارد». (آیات مورد تمسک پلورالیست‌ها و پاسخ آنها) [۱۲] [۱۳]

← دلیل سوم
به ادعای کثرت‌گرایان، قرآن از «صراط مستقیم» به‌صورت مطلق و نکره سخن می‌گوید؛ چنان‌که می‌فرماید: «...انک علی صراط مستقیم؛ [۱۴] ... همانا تو بر راهی راست قرار داری». و آیات ۴، سوره یس، نحل، ۱۲۱، فتح ۲ و... استناد نمودند. این به این معناست که تمام ادیان صراط‌ المستقیم هستند.

←← نقد و بررسی
این دلیل یکی از ضعیف‌ترین ادله آنهاست، که دارای کاستی‌های زیادی است. اشکال اساسی آن، توجه نکردن آنها به مفهوم «صراط مستقیم» در قرآن است. درحالی‌که مقصود از صراط مستقیم، حقیقت دین، یعنی تسلیم به امر الهی است.

چنان‌که بعضی از آیات، معرفت ربوبی همراه با تعبد و عبادت حق را «صراط مستقیم» معرفی می‌کند: «و ان اعبدونی هذا صراط مستقیم؛ [۱۵] و این که مرا پرستید، این است راه راست».

در برخی آیات، صراط به خود خداوند اضافه شده است. [۱۶]

و در برخی دیگر «صراط مستقیم» به معنای هدایت در مقابل ضلالت به کار رفته است. [۱۷]

بنابراین حقیقت صراط مستقیم، همان عبودیت الهی و التزام به دین آسمانی است. [۱۸]
افزون بر آن‌چه گذشت، «صراط مستقیم» الهی از زمان نخستین پیامبر همواره با تطور زمان و استعداد پیامبران و امت‌ها رو به تکامل نهاده است.

منابع[ویرایش]


۱. استاد محمدتقی مصباح یزدی، پلورالیزم دینی و پاسخ به پرسش‌ها، قم، مؤسسه پژوهشی و آموزشی امام خمینی (ره)) ج ۴.
۲. محمدحسن قدردان قراملکی، تأملی در مستندات قرآنی پلورالیزم، مجلة معرفت ۳۴، سال نهم، ش ۲، ماه خرداد و تیر ۱۳۷۹، ص ۱۰۲ ـ ۱۱۲ ش ۳، ماه مرداد و شهریور، ص ۷۸ ـ ۸۷.
۳. محمد حسین‌زاده، مبانی معرفت دینی، قم، مؤسسه پژوهشی و آموزشی امام خمینی (ره))، ص ۱۱۰ ـ ۱۲۵.
۴. فصل‌نامه کتاب نقد، سال یکم، ش ۴، مؤسسه فرهنگی اندیشه معاصر.

پانویس[ویرایش]
 
۱. بازرگان، مهدی، دین و تمدن، ص ۵۲.
۲. بقره/سوره۲، آیه۱۲۷.    
۳. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۹.    
۴. آل‌عمران/سوره۳، آیه۸۵.    
۵. یونس/سوره۱۰، آیه۸۴.    
۶. آل‌عمران/سوره۳، آیه۸۳.    
۷. قدردان قراملکی، محمدحسن، مستندات قرآنی پلورالیزم، مجله معرفت،‌ ص ۱۰۳، ش ۳۴، سال نهم، خرداد و تیر ۱۳۷۹.
۸. مائده/سوره۵، آیه۳.    
۹. قدردان قراملکی، محمدحسن، مستندات قرآنی پلورالیزم، مجله معرفت،‌ ص ۱۰۳، ش ۳۴، سال نهم، خرداد و تیر ۱۳۷۹.
۱۰. قدردان قراملکی، محمدحسن، مستندات قرآنی پلورالیزم، مجله معرفت،‌ ص ۱۰۳، ش ۳۴، سال نهم، خرداد و تیر ۱۳۷۹.
۱۱. مائده/سوره۵، آیه۴۸.    
۱۲. طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القران، ج ۵، ص ۳۵۲ ۳۵۳، قم.    
۱۳. قدردان قراملکی، محمدحسن، مستندات قرآنی پلورالیزم، مجله معرفت،‌ ص ۱۰۳، ش ۳۴، سال نهم، خرداد و تیر ۱۳۷۹.
۱۴. زخرف (۴۳)، آیه ۴۳.    
۱۵. یس (۳۶)، آیه ۶۱.    
۱۶. شوری (۴۲)، آیه ۵۳.    
۱۷. انعام (۶)، آیه ۳۹.    
۱۸. قدردان قراملکی، محمدحسن، مستندات قرآنی پلورالیزم، مجله معرفت،‌ ص ۱۰۳، ش ۳۴، سال نهم، خرداد و تیر ۱۳۷۹.


منبع[ویرایش]

سایت ‌اندیشه قم، برگرفته از مقاله «پلورالیزم»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۵/۱۱/۱۷.    



جعبه‌ابزار