مفهوم تناسخ در اسلامذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: تناسخ ، روح ، اسلام
پرسش: مفهوم اصلی واژه تناسخ را در اسلام توضیح دهید؟
پاسخ: بر اساس مکتب پیامبران الهی، با مرگ انسان، روح آدمی از بدن جدا شده، به عالم برزخ منتقل می‌گردد و در آن سرای، به حیات خویش ادامه می‌دهد.


جایگاه روح بعد از مرگ

[ویرایش]

انسان اگر از نیکان باشد از پاداش اعمال خوب خود در عالم آخرت بهره مند می‌شود اما اگر از بدان باشد، به کیفر کارهای ناپسند خویش می‌رسد، تا زمانی که قیامت شود. طبق مکتب پیامبران صلوات‌الله‌علیهم، قضای الهی بر این تعلق گرفته که روح بشر پس از مرگ، دوباره به دنیا باز نگردد و زندگی جدیدی را در این جهان آغاز نکند، بلکه در برزخ بماند تا قیامت بر پا شود و به سرای جاودان آخرت منتقل شود.

خواستگاه نظریه تناسخ

[ویرایش]

از قرون پیشین در هندوستان نظریه‌ای به نام تناسخ طرح شد که از برگشت ارواح و بازگشت مکررشان به دنیا سخن می‌گفت. این نظریه با گذشت اعصار، رفته رفته توجه عده زیادی از مردم جهان را به خود جلب کرد، آن را یک امر واقعی پنداشتند و حتی کسانی به عنوان یک عقیده مذهبی به آن دل بستند. در خلال این مدت متمادی دانشمندان بزرگ این مطلب را مورد بحث و انتقاد قرار دادند و چندین دلیل بر بطلان آن اقامه نمودند.

اعتقاد طرفداران تناسخ

[ویرایش]


← بازگشت تکاملی روح به دنیا


طرفداران تناسخ معتقدند روح دو گروه به دنیا باز نمی‌گردد:
الف) اول آنان که در مسیر سعادت به کمال نهایی رسیده‌اند که پس از مرگ به کمال مطلق نایل می‌آیند. اینان کمبودی ندارند تا بخواهند دوباره به دنیا باز گردند و کاستی‌های زندگی گذشته خویش را با سعی و عمل جبران کنند.
ب) دسته دوم آنان که در حد بالای شقاوت قرار دارند. اینان نیز به دنیا باز نمی‌گردند زیرا در ایام زندگی آن‌چنان به انحراف گراییده و راه سعادت را به روی خود بسته‌اند که دچار سقوط ابدی گردیده و نمی‌توانند با بازگشت به دنیا، گذشته ننگین خویش را جبران نمایند و به سعادت و کمال گرچه نسبی و محدود باشد برسند.
ج) بلکه تناسخ و بازگشت به دنیا مخصوص دسته سوم است، یعنی گروه‌های متوسط که بین تکامل یافتگان سعادتمند و ساقط شدگان شقاوتمند هستند، اینان وقتی از دنیا می‌روند دوباره روحشان به دنیا باز می‌گردد و به تناسب خلق و خوی متفاوتی که دارند با شکل‌های مختلف و گوناگون به دنیا برمی‌گردند، از این رو برای هر شکلی نام مخصوصی گذاشته‌اند. اگر به صورت انسان عود کند آن را " نسخ "؛ و اگر به صورت حیوان عود کند، " مسخ "؛ و اگر روح انسان در نباتات گیاهان حلول کند، " فسخ "؛ و اگر روح آدمی به جماد تعلق گیرد " رسخ " می‌نامند.

← فلسفه بازگشت ارواح به دنیا


۱) باورمندان تناسخ، عقیده دارند که در پاره‌ای از موارد، برگشت ارواح به دنیا برای جبران کاستی‌ها و به منظور کمال نفس و نیل به مدارج عالی انسانی است.
۲) هم چنین می‌گویند: یکی از علل بازگشت ارواح به دنیا این است که خوبان در زندگی، دوباره از پاداش اخلاق حمیده و اعمال پسندیده خویش برخوردار گردند و بدان نیز کیفر خوی ناپسند و رفتار زشت خود را ببینند. چون چه بسا افرادی که با سجایای انسانی زیست کرده و عمرشان به پاکی طی شده اما همواره گرفتار محرومیت‌های گوناگون بوده و دوران حیاتشان با فقر و تنگدستی یا آلام و بیماری سپری گردیده است، اینان در زندگی بعد به پاداش اخلاق پسندیده خود نایل می‌شوند و از نعمت رفاه و سلامت جسم برخوردار می‌گردند. و چه بسیار افرادی که در زندگی پیشین، دارای اخلاق زشت و رفتار ناپسند بوده‌اند و مردم از دست آنان رنجیده‌اند و از انواع نعمت‌ها بهره مند بوده‌اند. ارواح اینان در زندگی بعد به تناسب اخلاقشان، به صورت حیوانات و حشرات، نباتات، جمادات و یا انسان‌های ناقص، معلول ، بیمار و مطرود جامعه باز می‌گردند و در هر صورت گرفتار عذاب روحی و جسمی هستند.

بازگشت روح به دنیا از نظر اسلام

[ویرایش]

اما اسلام، بازگشت ارواح به دنیا در قالب یک شخص دیگر یا یک موجود جاندار برای انجام کارهای خوب و به دست آوردن شرایط همزیستی با ارواح را قبول نداشته و صریحا آن را رد می‌کند. قرآن در این‌باره می‌فرماید: "چون یکیشان را مرگ فرا رسد گوید: پروردگارا، فرمان ده مرا به دنیا باز گردانند، شاید کارهای نیکی را که در گذشته ترک کرده بودم،(در حیات آینده) انجام دهم،( پاسخ داده می‌شود): هرگز، این سخنی است (بی اساس) که گوینده خود می‌گوید (و به آن ترتیب اثر داده نمی‌شود) و از پی (مرگ) اینان عالم برزخ است تا روزی که قیامت فرا رسد و از قبرها بر انگیخته شوند".

نتیجه نظریه تناسخ

[ویرایش]

در حالی‌که طبق نظر آن‌هایی که به تناسخ عقیده دارند؛ قیامت، رسیدگی به حساب‌ها، بهشت و دوزخ و خلاصه ثواب و عقاب عالم آخرت، جایگاه واقعی خود را از دست می‌دهد و جایی برای او باقی نمی‌ماند زیرا آن‌ها می‌گویند اکثر قریب به اتفاق نوع بشر، پیوسته پس از مرگ به دنیا باز می‌گردند و هر نوبت پاداش یا کیفر اعمال خویش را در دنیا می‌بینند.

تناسخ از دیدگاه روایات

[ویرایش]

چنین نظری با اساس تعالیم پیامبران خدا تنافی دارد و بر خلاف ضرورت دین مقدس اسلام است و امامان شیعه صریحا آن را کفر خوانده‌اند:
۱) مأمون به حضرت رضا علیه‌السلام عرضه کرد: درباره کسانی که معتقد به تناسخ‌اند چه می‌فرمایید؟ حضرت در پاسخ فرمود: کسی که تناسخ را بپذیرد و به آن عقیده داشته باشد، به خدای تعالی کفر آورده و بهشت و دوزخ را غیر واقعی تلقی کرده است.
[۲] سفینه البحار، ماده نسخ.

۲) امام صادق علیه السلام نیز راجع به اهل تناسخ فرمود: "اینان پنداشته‌اند که نه بهشت و نه جهنمی است و نه برانگیختن و زنده شدن است، قیامت در نظر آنان عبارت از این است که روح از قالبی بیرون رود و در قالب دیگری وارد شود. اگر در قالب اول نیکوکار بوده بازگشتن در قالبی برتر و نیکوتر، در عالی‌ترین درجه دنیا خواهد بود؛ اما اگر بدکار یا نادان بود، در پیکر بعضی از چهار پایان زحمتکش و باربر که حیاتشان با رنج و زحمت طی می‌شود، مستقر می‌گردد یا در بدن پرندگان کوچک و بد قیافه‌ای که شب‌ها پرواز می‌کنند و به گورستان‌ها علاقه و انس دارند جای می‌گیرد".

تناسخ از دیدگاه علم

[ویرایش]

البته باید توجه داشت که مسئله تناسخ و بازگشت ارواح به دنیا نه فقط مخالف مکتب پیامبران الهی و موجب کفر به خدا و نفی معاد و انکار ثواب و عذاب عالم آخرت است، بلکه از نظر علمی نیز دانشمندان و فلاسفه آن را مطرود و مردود شناخته و دلایلی بر ابطال آن آورده‌اند.

← محال بودن بازگشت فعل به قوه


صدرالمتألهین شیرازی ، فیلسوف معروف می‌گوید:
"دانستی که نفس در اولین مرحله تکوین، درجه‌اش درجه طبیعت است. سپس به تناسب حرکت استکمالی ماده، ترقی می‌کند تا از مرز نبات و حیوان بگذرد. بنابراین وقتی نفس در مرحله‌ای از قوه به فعلیت می‌رسد هر چند آن فعلیت ناچیز باشد محال است دوباره به قوه محض و استعداد صرف برگردد. به علاوه همان طور که قبلاً اشاره شد صورت و ماده، شئ واحدی هستند که دارای دو جهت فعل و قوّه می‌باشند و با هم مسیر حرکت استکمالی را می‌پیمایند و در مقابل هر استعداد و قابلیت به فعلیت مخصوصی نایل می‌شوند بنابراین محال است روحی که از حد نباتی و حیوانی گذشته، به ماده منی و جنین تعلق بگیرد.
[۴] شواهد الربوبیه، ص ۱۶۱.


← عدم این‌همانی


مشکل دیگر نظریه تناسخ این است که، چگونه می‌توان به « این‌همانی » میان شخص در زمان t۲ که بر حسب ادعا همان شخص در زمان t۱ است حکم کرد؟ هر یک از ما در طول زندگی خویش، مراحل متعددی را پشت سر می‌گذارد که خصوصیات جسمانی و روان شناختی آن عین یکدیگر نیست؛ اما حلقه‌هایی همچون خاطره‌ها برای پیوند مراحل تصور است و همین حلقه‌ها صحت حکم را بر وحدت شخص امضا می‌کند. اما در نظریه تناسخ، به چه دلیل می‌توان بر یکی بودن روح در دو زمان t۱ و t۲ حکم کرد؟ اگر ملاک استمرار خاطره باشد، در اکثر قریب به اتفاق (که طبق نظریه تناسخ اکثر افراد جامعه در چرخه تناسخ قرار می‌گیرند)، فرد هیچ خاطره‌ای از زندگی گذشته خود ندارد و اگر ملاک استمرار جسمانی است، باز در فرضیه تناسخ مصداقی ندارد؛ چرا که بر اساس این نظریه، فرد گاهی به صورت زن و گاهی به صورت مرد، گاهی در نوع بشری و گاه در نوع حیوانی به دنیا می‌آید و اگر ملاک مشابهت گرایش‌های روان شناختی باشد، ثنویت فرد الف و فرد ب که در یک زمان از همین مشابهت برخوردارند، قابل توجیه نیست. به تعبیر دیگر، مشکل چنین مطرح می‌شود که چه مقدار مشابهت در خصوصیات روانی لازم است تا حکم به وحدت دو نفر مفروض شود؟ پس استمرار هویت شخصی در دو زمان مفروض امکان پذیر نیست.
[۵] معارف اسلامی، نهاد نمایندگی، ص۱۷۵.


عوامل پیدایش نظریه تناسخ

[ویرایش]

در این‌جا مناسب است به برخی از عوامل پیدایش این نظریه اشاره شود:

← عوامل فکری و فلسفی


برخی عوامل پیدایش نظریه تناسخ، مربوط به نگرش و در حقیقت، بعد فکری و فلسفی می‌شود که خود شامل چند مورد می‌گردد از جمله؛

←← انکار قیامت و آخرت


جمعی چون به جهان دیگر عقیده نداشتند و شاید آن را محال می‌پنداشتند و از طرفی عدم پاداش نیکوکاران و بدکاران را مخالف « عدالت » خداوند می‌دیدند، لذا معتقد شدند که روح نیکوکاران مجدداً به بدن دیگری، در همین جهان، که از بدن نخستین به مراتب خوشبخت‌تر است، باز می‌گردد و پاداش اعمال نیک گذشته خود را می‌بیند و روح بدکاران به بدنهایی که در رنج و زحمت به سر می‌برند، و یا ناقص الخلقه هستند بازگشته، کیفر اعمال بد خود را خواهند دید و در حقیقت بدین وسیله، شست و شو می‌شوند و تکامل می‌یابند.

←← توجیه فلسفه خلقت بیماران و معلولین


جمعی دیگر، از مشاهده پاره‌ای از کودکان معلول و بیمار به این فکر فرو می‌رفتند که این کودکان که گناهی نکرده‌اند، چرا خداوند آن‌ها را به این صورت آفریده و مبتلا ساخته است، حتماً ارواحی که در این‌ها هست، ارواح افراد شریر و گناهکار و متجاوزی بوده که برای دیدن کیفر اعمال خود به این صورت درآمده و مجدّداً به این جهان برگشته‌اند تا رنج ببرند!

← عوامل روانی


زمینه دیگر پیدایش این نظریه مربوط به بعد روانی مسئله می‌شود از جمله؛

←← جبران شکست‌ و ناکامی‌ها در زندگی


به نظر می‌رسد یکی از علل روانی این عقیده، شکست‌های گوناگونی بوده که بسیاری از افراد در زندگی خود با آن مواجه می‌شده‌اند. واکنش روانی آن شکست‌ها و ناکامی‌ها به صورت‌های گوناگونی بروز می‌کرده است؛ گاهی به صورت «درون گرائی» و «پناه بردن به تخیّلات» و پیدا کردن گمشده خود در عالم خیال، آن‌چنان که در بسیاری از شعرا دیده می‌شود، آن‌ها هنگامی که محبوب گریز پای خود را در این جهان نمی‌یافتند، با «نقش رخ او» که در عالم خیال، در وسط «جام» می‌افتاد، دل‌خوش بوده‌اند! عدّه‌ای هم «بازگشت به زندگی جدید در این جهان» را وسیله‌ای برای تسکین افکار پریشان خود قرار می‌دادند.
این افراد «شکست خورده»، برای جبران شکست‌ها و ناکامی‌های خود چنین می‌پنداشتند که بار دیگر روح آن‌ها در کالبد دیگری در این جهان قدم می‌گذارد و به آرزوی دل در آن زندگی جدید خواهند رسید.

←← توجیه اعمال خشونت آمیز


یکی دیگر از عوامل روانی این عقیده، این بوده است که اعمال خشونت آمیز خود را در انتقام جوئی‌ها توجیه کنند.
مثلاً، اعراب زمان جاهلیّت که در موضوع ارضای حسّ انتقام‌جوئی پافشاری و سرسختی عجیبی داشتند و ممکن بود کینه توزی را نسبت به شخص یا قبیله‌ای از پدران و نیاکان خود به ارث ببرند، گاهی برای توجیه انتقام‌جوئی وحشیانه خود، دست به دامان این عقیده می‌زدند؛ آن‌ها عقیده داشتند هنگامی که یکی از افراد قبیله آن‌ها به قتل برسد، روح او در قالب پرنده‌ای شبیه به «بوم» که آن را هامه می‌نامیدند، قرار می‌گیرد و پیوسته در اطراف جسد مقتول دور می‌زند و ناله وحشتزائی سر می‌دهد و هنگامی که او را در قبر می‌گذارند، در اطراف قبر او گردش می‌کند و مرتّباً فریاد می‌زند اسقونی! اسقونی! یعنی، سیرابم کنید... سیرابم کنید! و تا خون قاتل ریخته نشود ناله غم انگیز او خاموش نخواهد شد.

تفاوت اعتقاد به رجعت با تناسخ

[ویرایش]

در پایان توجه به این نکته ضروری است که اعتقاد به رجعت (که یکی از عقاید حقه شیعه است) با اعتقاد به تناسخ فرق دارد چون در رجعت روح با حفظ کمالات اولی و در همان قالب بدن قبلی بر می‌گردد و به همین جهت مستلزم اعاده معدوم و یا تبدیل و بازگشت فعلیت به قوه نیست، بر خلاف تناسخ که روح بعد از رسیدن به فعلیت و طی نمودن مراحل کمال مادی و طبیعی، در قالب‌های دیگر بر می‌گردد.


پانویس

[ویرایش]
 
۱. مومنون/سوره۲۳، آیه۹۹-۱۰۰.    
۲. سفینه البحار، ماده نسخ.
۳. احتجاج طبرسی، ج ۲، ص ۸۹.    
۴. شواهد الربوبیه، ص ۱۶۱.
۵. معارف اسلامی، نهاد نمایندگی، ص۱۷۵.


منبع

[ویرایش]
سایت اسلام کوئست    


رده‌های این صفحه : تناسخ | کلام | مرگ | معاد شناسی




جعبه ابزار
جعبه‌ابزار