متوکلذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: امام هادی ـ علیه‌السلام، متوکل.
پرسش: برخورد متوکل با امام هادی ـ علیه‌السلام ـ چگونه بود؟
پاسخ: متوکل عباسی یکی از جنایت‌کارترین خلفای عباسی است که از سال ۲۳۲ هـ.ق تا سال ۲۴۷ هـ.ق امر خلافت را برعهده داشت. او در دشمنی با امیرالمؤمنین علی ـ علیه‌السلام ـ و خاندان و شیعیان آن حضرت از هیچ کوششی فروگذار نکرد. دوران حکومت او برای شیعیان و علویان یکی از سیاه‌ترین دوران‌ها به‌شمار می‌رود.


جنایات متوکل

[ویرایش]

از جمله جنایات وی می‌توان به:
۱. تعقیب و زندانی کردن شیعیان و آزار و اذیت آنها.
[۱] شیخ عباس قمی، منتهی الامال، چ ۴، قم، مؤسسه انتشارات هجرت، ۱۴۱۱ هـ.ق، ج ۲، ص ۶۸۱.
۲. دستور تخریب آرامگاه امام حسین علیه‌السلام.
[۲] محمد بن جریر طبری، تاریخ طبری، بیروت، التراث العربی، ۱۳۷۸ هـ.، ج ۹، ص ۱۸۵.
۳. قتل شیعیانی همانند «ابن سکیت» یار با وفای امام جواد ـ علیه‌السلام ـ و امام هادی ـ علیه‌السلام ـ. و... اشاره کرد.

ولادت و شهادت امام

[ویرایش]

بخشی از دوران زندگی حضرت امام هادی ـ علیه‌السلام ـ در زمان حکومت متوکل عباسی بوده است. امام هادی ـ علیه‌السلام ـ در سال ۲۱۲ هـ.ق در شهر مدینه به دنیا آمد و در ماه رجب سال ۲۵۴ هـ.ق در سامرا رحلت نمود.

علت احضار امام به سامرا

[ویرایش]

مورخان می‌نویسند: متوکل امام هادی ـ علیه‌السلام ـ را از مدینه به سامرا آورد. درباره علت آن دو قول وجود دارد:

← قول اول:


ابن شهر آشوب و شیخ مفید و عده‌ای دیگر نوشته‌اند: «سبب اینکه حضرت هادی ـ علیه‌السلام ـ را از مدینه به سامرا آوردند، این شد که عبدا... بن محمد (والی مدینه) پیش متوکل از حضرت هادی ـ علیه‌السلام ـ سعایت و بدگویی کرد... هرچند امام هادی ـ علیه‌السلام ـ در نامه‌ای که به متوکل نوشت، دروغ‌گویی او را یادآور شد، اما متوکل با نوشتن نامه‌ای، امام ـ علیه‌السلام ـ را به سامرا دعوت کرد.
[۶] ابن شهر آشوب، مناقب، قم، مؤسسه انتشارات علامه، بی‌تا، ج ۴، ص ۴۱۷.


← قول دوم:


در روایتی دیگر مسعودی می‌نویسد: «بریحه عباسی که مسئول نظارت بر اقامه نماز در حرمین (مکه و مدینه) بود بارها به متوکل نامه نوشت که اگر احتیاجی به حرمین داری علی بن محمد را از آنجا اخراج کن؛ زیرا او مردم را به‌سوی خود دعوت می‌کند و گروه انبوهی به او گرویده‌اند.»
[۷] علی بن حسین مسعودی، اثبات الوحیه، چ ۴، نجف، مطبعه الحیدریه، ۱۳۷۴ هـ.ق، ص ۲۲۵.
سرانجام این سعایت‌ها سبب شد که امام ـ علیه‌السلام ـ به سامرا احضار شود.

سال احضار امام به سامرا

[ویرایش]

با توجه به اینکه مدت اقامت امام هادی ـ علیه‌السلام ـ در سامرا بیست سال گزارش شده است و با توجه به تاریخ وفات امام هادی ـ علیه‌السلام ـ (سال ۲۵۴ هـ.ق) می‌توان نتیجه گرفت که متوکل آن حضرت را در سال ۲۳۴ هـ.ق از مدینه به سامرا فراخوانده است.

حضور امام به سامرا از روی اجبار

[ویرایش]

هرچند نامه متوکل به امام هادی ـ علیه‌السلام ـ نامه‌ای محترمانه بود، اما به نظر می‌رسد که امام ـ علیه‌السلام ـ به اجبار به این سفر رفته‌اند؛ چراکه:

← اولاً:


متوکل یحیی بن هرثمه را به مدینه فرستاد تا آن حضرت را به سامرا بیاورد.

← ثانیاً:


آن حضرت بعدها در سامرا فرمود: مرا از مدینه به اکراه به سامرا آوردند.
[۱۰] ابن شهر آشوب، مناقب، قم، مؤسسه انتشارات علامه، بی‌تا، ج ۴، ص ۴۱۷.


← ثالثاً:


اگر امام هادی ـ علیه‌السلام ـ دعوت متوکل را قبول نمی‌کرد، این امر تأییدی می‌شد بر گفتار سعایت کنندگان و باعث تحریک بیشتر متوکل می‌شد و بهانه بیشتری به دست او می‌داد که مشکلات فراوانی برای حضرت فراهم کند».
[۱۲] مهدی پیشوایی، سیره پیشوایان، قم، مؤسسه تحقیقاتی امام صادق ـ علیه‌السلام، ۱۳۷۶، ص ۵۸۰.


حضور امام در کاروا‌ن‌سرای گداها

[ویرایش]

وقتی امام هادی ـ علیه‌السلام ـ به اتفاق یحیی بن هرثمه به سامرا رسید، متوکل دستور داد تا امام ـ علیه‌السلام ـ را به «خان صعالیک»
[۱۳] کاروا‌ن‌سرای گداها.
ببرند و هدف وی از این کار این بود که از شأن امام و اهمیت ایشان در نزد مردم بکاهد.
[۱۴] باقر شریف القرشی، حیاة الامام علی الهادی، بی‌جا، دارالکتاب الاسلامی، ۱۴۰۸ هـ.ق، ص ۲۳۸.


← روایتی از صالح بن سعید


صالح بن سعید می‌گوید: نزد امام رفتم و عرض کردم: «قربانت گردم اینان در همه‌جا می‌خواهند نور شما را خاموش کنند و از قدر شما بکاهند، برای همین شما را در این کاروان‌سرای کثیف و بدنام جای دادند...»
امام هادی ـ علیه‌السلام ـ یک روز در این کاروان‌سرا بود؛ سپس متوکل خانه‌ای برای امام در نظر گرفت و حضرت در آنجا سکونت گزید.

امام تحت مراقبت متوکل

[ویرایش]

همان‌گونه که مشخص است متوکل امام هادی ـ علیه‌السلام ـ را به سامرا آورد تا آن حضرت را کاملاً تحت نظر و مراقبت داشته باشد. بارها متوکل افرادی را می‌فرستاد تا خانه امام ـ علیه‌السلام ـ را تفتیش کنند. ما در این بحث تنها به یکی از این موارد اشاره می‌کنیم.

← روایتی از مسعودی


مسعودی می‌نویسد: «از حضرت امام علی نقی ـ علیه‌السلام ـ در نزد متوکل سعایت کردند، متوکل عده‌ای را به خانه امام ـ علیه‌السلام ـ فرستاد، آنها چیزی نیافتند. آن حضرت مشغول تلاوت قرآن بود. وی را به نزد متوکل بردند... متوکل به آن حضرت شراب تعارف کرد؛ آن حضرت فرمود: «والله شراب داخل گوشت و خون من نشده. هرگز، مرا معاف دار؛ آنگاه متوکل به آن حضرت گفت: شعری بخوان. حضرت ابتدا خودداری کرد، اما با اصرار وی شعری خواند که مطلع آن چنین است: بر بلندای کوه‌ها شب را به سحر آوردند؛ در‌حالی‌که مردان چیره و نیرومندی از آنان پاس می‌دادند؛ ولی آن قله کوه‌ها برایشان سودی نبخشید... متوکل و حاضران از شنیدن این اشعار گریستند. سپس خلیفه دستور داد بساط شراب را برچینند و امام ـ علیه‌السلام ـ را با احترام به خانه‌اش بازگردانند.
[۱۸] علی بن حسین مسعودی، مروج الذهب، بیروت، دارالاندلس، ۱۳۵۸ هـ.ق، ج ۴، ص ۱۱.


مناظره با امام

[ویرایش]

«متوکل چندین مرتبه افرادی را به مناظره با امام ـ علیه‌السلام ـ فراخواند. یحیی بن اکثم یکی از این افراد در پایان یکی از جلسات به متوکل گفت: ما دیگر دوست نداریم از امام بیشتر سؤال بپرسیم؛ چرا‌که پاسخ‌های امام باعث تقویت شیعیان می‌شود».
[۱۹] باقر شریف القرشی، حیاة الامام علی الهادی، بی‌جا، دارالکتاب الاسلامی، ۱۴۰۸ هـ.ق، ص ۲۴۹.
[۲۰] ابن شهر آشوب، مناقب، قم، مؤسسه انتشارات علامه، بی‌تا، ج ۴، ص ۴۰۳.


وضعیت امام در سامرا

[ویرایش]


← روایتی از شریف القرشی


باقر شریف القرشی در مورد وضعیت امام در سامرا می‌نویسد: «امام هادی ـ علیه‌السلام ـ در این مدت زمانی که در سامرا بود (تا به شهادت رسید) همواره در حصر اقتصادی بود. اگر کسی می‌خواست حقوق واجبه‌اش را بپردازد یا هدیه‌ای به امام بدهد، بدترین عقوبات را می‌دید، آن حضرت در سختی و حرج روزگار می‌گذراند. کسی نمی‌توانست به دیدار آن حضرت برود. متوکل مدتی امام ـ علیه‌السلام ـ و همسرش را زندانی کرد».
[۲۲] باقر شریف القرشی، حیاة الامام علی الهادی، بی‌جا، دارالکتاب الاسلامی، ۱۴۰۸ هـ.ق، ص ۲۶۲.
ظلم و ستمی که بر امام هادی ـ علیه‌السلام ـ وارد می‌شد، سبب شد صبر امام ـ علیه‌السلام ـ کم شود و برعلیه متوکل دعا کند.«و قدْ قلَّ صبری و ضاقت حیلتی...»
[۲۳] قسمتی از دعای امام هادی ـ علیه‌السلام ـ بر علیه متوکل.

خداوند دعای آن حضرت را مستجاب کرد. و بعد از این دعا متوکل سه روز بیشتر زنده نبود.
[۲۴] باقر شریف القرشی، حیاة الامام علی الهادی، بی‌جا، دارالکتاب الاسلامی، ۱۴۰۸ هـ.ق، ص ۲۷۱.


نتیجه بحث

[ویرایش]

متوکل برای اینکه خلافت خویش را حفظ کند، دستور داد امام هادی ـ علیه‌السلام ـ را از مدینه به سامرا بیاورند. امام هادی ـ علیه‌السلام ـ در این شهر نظامی حدود ۲۰ سال اقامت داشت و همواره تحت نظر و مراقبت بود. متوکل در سال ۲۴۷ هـ.ق کشته شد.
[۲۵] علی بن حسین مسعودی، اثبات الوحیه، قم، انصاریان، ۱۴۱۷ هـ.ق، ص ۲۴۲.


پانویس

[ویرایش]
 
۱. شیخ عباس قمی، منتهی الامال، چ ۴، قم، مؤسسه انتشارات هجرت، ۱۴۱۱ هـ.ق، ج ۲، ص ۶۸۱.
۲. محمد بن جریر طبری، تاریخ طبری، بیروت، التراث العربی، ۱۳۷۸ هـ.، ج ۹، ص ۱۸۵.
۳. محمد بن محمد بن نعمان (شیخ مفید)، الارشاد، ترجمه سید هاشم رسولی محلاتی، تهران، انتشارات علمیه اسلامیه، بی‌تا، ج‌ ۲، ص‌ ۲۸۵.    
۴. محمد بن محمد بن نعمان (شیخ مفید)، الارشاد، ترجمه سیدهاشم رسولی محلاتی، تهران، انتشارات علمیه اسلامیه، بی‌تا، ج‌ ۲، ص‌ ۲۸۵.    
۵. محمد بن محمد بن نعمان (شیخ مفید)، الارشاد، ترجمه سیدهاشم رسولی محلاتی، تهران، انتشارات علمیه اسلامیه، بی‌تا، ج‌ ۲، ص‌ ۲۹۷.    
۶. ابن شهر آشوب، مناقب، قم، مؤسسه انتشارات علامه، بی‌تا، ج ۴، ص ۴۱۷.
۷. علی بن حسین مسعودی، اثبات الوحیه، چ ۴، نجف، مطبعه الحیدریه، ۱۳۷۴ هـ.ق، ص ۲۲۵.
۸. محمد بن حسن طبرسی، اعلام الوری، قم، مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام ۱۴۲۷ ه.ق، ج ۲، ص ۱۲۷.    
۹. محمد بن محمد بن نعمان (شیخ مفید)، الارشاد، ترجمه سید هاشم رسولی محلاتی، تهران، انتشارات علمیه اسلامیه، بی‌تا، ج‌ ۲، ص‌ ۲۸۵.    
۱۰. ابن شهر آشوب، مناقب، قم، مؤسسه انتشارات علامه، بی‌تا، ج ۴، ص ۴۱۷.
۱۱. محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، تهران، مکتبه الاسلامیه، ۱۳۹۵ ه، ج ۵۰، ص ۱۲۹.    
۱۲. مهدی پیشوایی، سیره پیشوایان، قم، مؤسسه تحقیقاتی امام صادق ـ علیه‌السلام، ۱۳۷۶، ص ۵۸۰.
۱۳. کاروا‌ن‌سرای گداها.
۱۴. باقر شریف القرشی، حیاة الامام علی الهادی، بی‌جا، دارالکتاب الاسلامی، ۱۴۰۸ هـ.ق، ص ۲۳۸.
۱۵. محمد بن محمد بن نعمان (شیخ مفید)، الارشاد، ترجمه سیدهاشم رسولی محلاتی، تهران، انتشارات علمیه اسلامیه، بی‌تا، ج‌ ۲، ص ۲۹۸ ۲۹۹.    
۱۶. محمد بن حسن طبرسی، اعلام الوری، قم، مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام ۱۴۲۷ ه.ق، ج ۲، ص ۱۲۶.    
۱۷. محمد بن حسن طبرسی، اعلام الوری، قم، مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام ۱۴۲۷ ه.ق، ج ۲، ص ۱۲۵.    
۱۸. علی بن حسین مسعودی، مروج الذهب، بیروت، دارالاندلس، ۱۳۵۸ هـ.ق، ج ۴، ص ۱۱.
۱۹. باقر شریف القرشی، حیاة الامام علی الهادی، بی‌جا، دارالکتاب الاسلامی، ۱۴۰۸ هـ.ق، ص ۲۴۹.
۲۰. ابن شهر آشوب، مناقب، قم، مؤسسه انتشارات علامه، بی‌تا، ج ۴، ص ۴۰۳.
۲۱. ابن شعبة الحرانی، تحف العقول، ص ۴۷۷.    
۲۲. باقر شریف القرشی، حیاة الامام علی الهادی، بی‌جا، دارالکتاب الاسلامی، ۱۴۰۸ هـ.ق، ص ۲۶۲.
۲۳. قسمتی از دعای امام هادی ـ علیه‌السلام ـ بر علیه متوکل.
۲۴. باقر شریف القرشی، حیاة الامام علی الهادی، بی‌جا، دارالکتاب الاسلامی، ۱۴۰۸ هـ.ق، ص ۲۷۱.
۲۵. علی بن حسین مسعودی، اثبات الوحیه، قم، انصاریان، ۱۴۱۷ هـ.ق، ص ۲۴۲.


منبع

[ویرایش]

سایت اندیشه قم    


رده‌های این صفحه : امام هادی | تاریخ معصومان




جعبه ابزار
جعبه‌ابزار