متواترات


کلیدواژه: متواترات، صناعات خمس‌، استدلال، قیاس، یقینیات، قیاس جدلی.
پرسش: متواترات چیست؟ و در کجای صناعت منطقی به‌کار می‌رود؟
پاسخ: متواترات قضایایی هستند که به‌دلیل کثرت قائلین، انسان اعتقاد به عدم کذب کلام پیدا می‌کند. متواترات مربوط به صناعات خمس‌ است که در صناعت برهان به‌کار می‌رود.



۱. علم منطق[ویرایش]

منطق علمی است که به ما نحوه‌ی‌ درست فکر کردن را می‌آموزد و ذهن را از خطای در فکر کردن مصون می‌دارد. هنگام فکر کردن، ذهن حرکتی در معلومات می‌کند و با چینش آنها به مطلوب دست می‌یابد. [۱] [۲]

← شرایط مصونیت از خطای در فکر کردن
پس برای این‌که بخواهیم از خطای در فکر کردن مصون بمانیم:
اولاً: باید از معلومات صحیح (معلوماتی که از نظر ماده و محتوا درست باشند) استفاده کنیم؛
ثانیاً: به‌صورت درست چیده شوند. بخشی از منطق که در آن از چینش معلومات بحث می‌شود، «منطق صوری» [۳] و بخشی که از خود مواد و محتوای معلومات بحث می‌کند، «منطق مادی» یا «صناعات خمس» نامیده می‌شود. [۴]

← اقسام استدلال و حجت به‌لحاظ مواد
در منطق مادی یا صناعات خمس، استدلال و حجت، را به لحاظ مواد و محتوای مقدمات که آیا یقینی‌اند یا مشهور یا مسلم و یا مخیل و غیره به اقسامی تقسیم می‌کنند؛ زیرا هریک از این مقدمات نتیجه خاصی را به‌بار می‌آورند.

← اقسام استدلال و قیاس به‌لحاظ نتیجه‌
و به‌لحاظ نتیجه‌ای که می‌دهند، ‌استدلال و قیاس را به «برهانی»، «جدلی»، «خطابی» و «شعری» تقسیم می‌کنند. [۵]

← قیاس برهانی
قیاس «برهانی» قیاسی است که مقدمات آن «یقینیات» باشند.

← یقینیات
«یقینیات» به قضایایی گفته می‌شود که احتمال کذب آن وجود ندارد و صحت آن هرگز از بین نمی‌رود.

← مصداق‌های یقینیات
«یقینیات» خود مصادیقی دارد که عبارتند از: اولیات، مشاهدات، تجربیات، متواترات، حدسیات و فطریات؛ بنابراین «متواترات» در بخش «برهان» از صناعات خمس کاربرد دارند. [۶]

۲. متواترات[ویرایش]

«متواترات» به قضایایی گفته می‌شود که به علت شنیدن از افراد متعدد، فرد احتمال کذب آن قضیه را نمی‌دهد و در اصطلاح، یقین به خبر پیدا می‌کند. [۷] [۸] [۹]

← ملاک در متواترات
در متواترات اعتقاد و جزم شخصی به صدق قضیه ملاک است؛ به همین دلیل ممکن است کلامی پیش یک شخص متواتر و نزد دیگری مشهور باشد.

← شروط لازم در متواترات
برخی منطقیون شروطی برای متواترات قرار داده‌اند؛ مانند این‌که حتماً باید مخبرٌ عنه، محسوس باشد یا این‌که ناقلان خبر به‌حدی برسند که احتمال تبانی آنها بر کذب نباشد. [۱۰] علت اشتراط شرط اول (محسوس بودن) برای این است که متواترات به علت محسوس بودن یقینی خواهند بود؛ وگرنه باید در زمره مشهورات قرار گیرند؛ چون ظنی می‌شوند. علت اشتراط شرط دوم (عدم احتمال تبانی بر کذب) نیز به همین دلیل است؛ یعنی چون اگر احتمال کذب ولو با تبانی وجود داشته باشد، دیگر کلام متواتر یقینی نخواهد بود؛ بلکه حد اکثر می‌توان آن را از مشهورات دانست و ظنی است.

برخی هم متواترات را از محسوسات نمی‌دانند؛ مانند شیخ اشراق که آنها را از حدسیات می‌داند و در نتیجه محسوس بودن مخبر عنه در نزد ایشان شرط نمی‌باشد، به گونه‌ای که شاید به توان تا حدی در یقینی بودن آن نیز خدشه وارد کرد. [۱۱]


پانویس[ویرایش]
 
۱. مظفر، محمدرضا، المنطق، تعلیقه فیاضی، ص ۸، مؤسسه نشر اسلامی، قم، چاپ پنجم، ۱۴۲۸ق.    
۲. مظفر، محمدرضا، المنطق، تعلیقه فیاضی، ص ۲۴، مؤسسه نشر اسلامی، قم، چاپ پنجم، ۱۴۲۸ق.    
۳. در منطق صوری، فکر یا استدلال به‌لحاظ چینش مقدمات به قیاس، تمثیل و اسقرا تقسیم می‌شود؛ هدف اصلی منطق فقط با «قیاس» تأمین می‌شود؛ زیرا قیاس تنها چینشی است که می‌تواند یقین‌آور باشد.
۴. مظفر، محمدرضا، المنطق، تعلیقه فیاضی، ص ۳۲۴ و ۳۲۵، مؤسسه نشر اسلامی، قم، چاپ پنجم، ۱۴۲۸ق.    
۵. مظفر، محمدرضا، المنطق، تعلیقه فیاضی، ص ۳۵۵، مؤسسه نشر اسلامی، قم، چاپ پنجم، ۱۴۲۸ق.    
۶. مظفر، محمدرضا، المنطق، تعلیقه فیاضی، ص ۳۲۸، مؤسسه نشر اسلامی، قم، چاپ پنجم، ۱۴۲۸ق.    
۷. مولی عبدالله بن شهاب‌الدین الحسین الیزدی، الحاشیة علی تهذیب المنطق، ص ۱۱۱، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، چاپ دوم، ۱۴۱۲ق.
۸. قطب‌الدین الرازی،‌ شرح مطالع‌الانوار فی المنطق، ص ۳۳۳، انتشارات کتبی نجفی، قم، بی‌تا.
۹. طوسی، خواجه نصیرالدین، علامه حلی،‌ الجوهر النضید، مصحح، بیدارفر، محسن، ص ۲۰۱، انتشارات بیدار، قم، چاپ پنجم، ۱۳۷۱ش.
۱۰. الشهرزوری، شمس‌الدین، شرح حکمة الاشراق، ص ۱۲۲، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهران، چاپ اول، ۱۳۷۲ش.
۱۱. الشهرزوری، شمس‌الدین، شرح حکمة الاشراق، ص ۱۲۳، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهران، چاپ اول، ۱۳۷۲ش.


منبع[ویرایش]

پایگاه اسلام کوئست.    


رده‌های این صفحه : منطق | مسائل منطقی




جعبه‌ابزار