راویان حدیث رفعذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: حدیث رفع، راویان، سند، موثق.
پرسش: آیا راویان حدیث رفع موثق هستند؟

پاسخ: حدیث رفع، از احادیث مشهور و حائز اهمیت در بعضی از مباحث اصول فقه برای استنباط در فقه، همچنین مورد استناد برای برخی از مباحث اخلاقی است. این حدیث از جهت سند مشکلی خاص ندارد؛ ‌بلکه می‌توان گفت دارای سند صحیح است. همان‌طور که فقها در ابواب مختلف فقهی به محتوای آن اعتنا کرده و طبق آن فتوا داده‌اند.


حدیث رفع[ویرایش]

حدیث رفع، از احادیث مشهور و حائز اهمیت در بعضی از مباحث اصول فقه برای استنباط در فقه، همچنین مورد استناد برای برخی از مباحث اخلاقی است؛ به همین جهت دانشمندان شیعه از جهت دلالت این حدیث، به شرح و بررسی آن پرداخته‌ و تحقیقات گسترده‌ای انجام داده‌اند.

متن و ترجمه حدیث رفع[ویرایش]

اصل این حدیث چنین است: مُحَمَّدُ بْنُ عَلِی بْنِ الْحُسَینِ فِی التَّوْحِیدِ وَ الْخِصَالِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یحْیی عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ یعْقُوبَ بْنِ یزِیدَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ـ علیه‌السلام ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص رُفِعَ عَنْ أُمَّتِی تِسْعَةُ أَشْیاءَ الْخَطَأُ وَ النِّسْیانُ وَ مَا أُکرِهُوا عَلَیهِ وَ مَا لَا یعْلَمُونَ وَ مَا لَا یطِیقُونَ وَ مَا اضْطُرُّوا إِلَیهِ وَ الْحَسَدُ وَ الطِّیرَةُ وَ التَّفَکرُ فِی الْوَسْوَسَةِ فِی الْخَلْوَةِ (الخلق) [۱] [۲] [۳] مَا لَمْ ینْطِقُوا بِشَفَةٍ؛ [۴] امام صادق ـ علیه‌السلام ـ به نقل از رسول خدا ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ می‌فرماید: نه چیز از امت من برداشته شده است؛ خطا، فراموشی، آنچه با اکراه و اجبار انجام دهند، آنچه ندانسته انجام دهند، آنچه طاقت فرساست، آنچه از سرِ اضطرار انجام می‌دهند، حسد (بدون این‌که ظاهر کنند)، فال بد و افکاری که ناشی از وسوسه در خلوت (جهان آفرینش) است تا به زبان نیاورده است.

راویان حدیث رفع[ویرایش]

حدیث رفع از جهت سند اشکالی خاص ندارد که در اینجا به‌صورت کوتاه به وثاقت تک‌تک راویان آن اشاره می‌شود.

← ۱. محمَّد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی
این شخص همان شیخ صدوق (ره) است که از بزرگ‌ترین شخصیت‌های جهان اسلام و از برجسته‌ترین چهره‌های درخشان علم و فضیلت است. او که نزدیک به عصر امام مهدی ـ عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف ـ می‌زیست، با جمع‌آوری روایات ‌اهل بیت ـ علیهم‌السلام ـ و تألیف کتاب‌های نفیس و باارزش، خدمات ارزنده و کم‌نظیری به اسلام و تشیع کرد.

←← سخن شیخ طوسی
شیخ طوسی در معرفی شیخ صدوق می‌گوید: «او دانشمندی جلیل القدر و حافظ احادیث بود. از احوال رجال، کاملاً آگاه و در سلسله احادیث، نقادی عالی‌مقام به شمار می‌آمد. بین بزرگان قم، از نظر حفظ احادیث و کثرت معلومات مانند نداشت و در حدود سیصد اثر تألیفی از خود به یادگار گذاشته است». [۵]

←← سخن نجاشی
همچنین رجالی کبیر، نجاشی، چنین می‌نویسد: «ابوجعفر (شیخ صدوق) ساکن ری، فقیه و چهره برجسته شیعه در خراسان است، او به بغداد نیز وارد شد و با این‌که در سن جوانی بود، همه بزرگان شیعه از او استماع حدیث می‌کردند». [۶]

← ۲. احمد بن محمَّد بن یحیی العطار قمی
گرچه توثیق صریحی در مورد احمدبن محمدبن یحیی العطار در کتاب‌های رجالی نشده است و ظاهراً چون صاحب تألیف نبوده، در فهرست شیخ و نجاشی وارد نشده است؛ ولی احمدبن محمدبن یحیی به چند دلیل ثقه و معتبر است:

←← اول
چون یکی از شیوخ عمده شیخ صدوق است. [۷] و فقها نیز بر مشایخ شیخ صدوق اعتماد کرده‌اند و این توثیق عام است. [۸]

←← دوم
عمل بزرگانی مثل خود نجاشی که کتاب‌هایی مختلف را به‌وسیله عده‌ای از اصحاب که مشایخ مهم نجاشی هستند، به‌وسیله احمد نقل می‌کند و شیخ صدوق هم بسیاری از کتاب‌ها را به‌وسیله احمد نقل می‌کند. [۹]

←← سوم
به دلیل کثرت روایات افراد ثقه از وی، ثقه است. [۱۰]

← ۳. سعد بن عبدالله قمی
او از اصحاب امام عسکری ـ علیه‌السلام ـ [۱۱] و دارای کتاب‌های متعددی است؛ از جمله کتاب‌هایی در ابواب مختلف فقه که آنها را از طریق اهل بیت ـ علیهم‌السلام ـ گرد آورده است. [۱۲] سعدبن عبدالله در منابع رجالی با عباراتی همچون «ثقة» [۱۳] و «جلیل القدر» [۱۴] [۱۵] [۱۶] توصیف شده است.

← ۴. یعقوب بن یزید بن حماد انباری
یعقوب بن یزید بن حماد انباری همان ابویوسف کاتب است. او از اصحاب امام رضا ـ علیه‌السلام ـ است و از امام جواد ـ علیه‌السلام ـ نیز روایت نقل می‌کند [۱۷] و دارای روایات زیاد و کتاب‌هایی می‌باشد. [۱۸] [۱۹] از او در منابع رجالی با عناوینی مانند «ثقة» [۲۰] [۲۱] توصیف شده است.

← ۵. حَمّاد بن عیسی جُهنی
او در اصل اهل کوفه بود؛ اما بعد ساکن بصره شد [۲۲] [۲۳] و در سال ۲۰۹ ق، در حدود نود و چند سالگی درگذشت. [۲۴] [۲۵] [۲۶] حماد با امام صادق، امام کاظم، امام‌ رضا و امام جواد ـ علیه‌السلام ـ معاصر بوده است. [۲۷] [۲۸] حماد اهل دقت و احتیاط در نقل حدیث بوده است؛ به همین سبب با این‌که از امام صادق ـ علیه‌السلام ـ هفتاد حدیث شنیده بوده، برای اطمینان، به روایت بیست حدیث بسنده کرده است. [۲۹] [۳۰] حماد دارای کتاب‌هایی نیز هست. [۳۱] او «ثقه»، [۳۲] و از اصحاب اجماع [۳۳] است.

← ۶. حُریز بن عبدالله سجستانی
او در اصل اهل کوفه بود؛ اما چون سفرهای زیادی برای تجارت به سجستان داشته، به این نام معروف شد. [۳۴] شیخ طوسی [۳۵] و برخی از فقها [۳۶] وی را توثیق کرده‌اند‌ و شیخ طوسی برای او تألیفاتی نیز نام برده است. [۳۷] [۳۸] به علاوه نقل روایت حمادبن عیسی از حریزبن عبدالله دلیل بر وثاقت حریز است. [۳۹]

نتیجه بحث[ویرایش]

با توجه به مطالب ارائه شده، می‌توان گفت حدیث رفع از جهت سند مشکلی ندارد؛ بلکه به نظر می‌رسد دارای سند صحیح باشد. همان‌طور که فقها در ابواب مختلف فقهی به محتوای آن اعتنا کرده و طبق آن فتوا داده‌اند.


پانویس[ویرایش]
 
۱. در عبارت اصلی توحید و خصال شیخ صدوق، «الْوَسْوَسَةِ فِی الْخَلْق» دارد.‌
۲. شیخ صدوق، التوحید، محقق و مصحح:حسینی، هاشم‌، ص ۳۵۳، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چاپ اول، ۱۳۹۸ ق.    
۳. شیخ صدوق، الخصال، محقق و مصحح:غفاری، علی‌اکبر، ج ۲، ص ۴۱۷، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چاپ اول، ۱۳۶۲ ش.    
۴. شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ج ۱۵، ص ۳۶۹، مؤسسه آل البیت (ع)، قم، چاپ اول، ۱۴۰۹ ق.    
۵. شیخ طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، محقق و مصحح:آل بحرالعلوم، سید محمدصادق، ص ۱۵۶ ۱۵۷، المکتبة الرضویة، نجف اشرف، چاپ اول، بی‌تا.    
۶. نجاشی، احمد بن علی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة (رجال النجاشی)، محقق و مصحح:شبیری زنجانی، سید موسی، ص ۳۸۹، دفتر انتشارات اسلامی، قم، ۱۴۰۷ ق.    
۷. سبحانی تبریزی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ج ۴، ص ۹۵، مؤسسه امام صادق (ع)، قم، چاپ اول، ۱۴۱۸ ق.    
۸. بحرالعلوم بروجردی، سید مهدی، الفوائد الرجالیة، محقق و مصحح:بحرالعلوم، محمدصادق، بحرالعلوم، حسین، ج ۲، ص ۲۰ ۲۲، مکتبة الصادق، تهران، چاپ اول، ۱۴۰۵ ق.    
۹. شبیری زنجانی، سید موسی، کتاب نکاح، ج ۱۶، ص ۵۳۳۲، مؤسسه پژوهشی رای‌پرداز، قم، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
۱۰. هادوی تهرانی، مهدی، تحریر المقال فی کلیات علم الرجال، ص ۱۰۴ ـ ۱۰۵، مؤسسه فرهنگی خانه خرد، قم، چاپ دوم، ۱۴۲۶ ق.
۱۱. شیخ طوسی، محمد بن حسن، الأبواب (رجال الشیخ الطوسی)، محقق و مصحح:قیومی اصفهانی‌، جواد، ص ۳۹۹، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چاپ سوم، ۱۴۲۷ ق.    
۱۲. شیخ طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، محقق و مصحح:آل بحرالعلوم، سید محمدصادق، ص ۷۵ ۷۶، المکتبة الرضویة، نجف اشرف، چاپ اول، بی‌تا.    
۱۳. شیخ طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، محقق و مصحح:آل بحرالعلوم، سید محمدصادق، ص ۷۵ ۷۶، المکتبة الرضویة، نجف اشرف، چاپ اول، بی‌تا.    
۱۴. شیخ طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، محقق و مصحح:آل بحرالعلوم، سید محمدصادق، ص ۷۵ ۷۶، المکتبة الرضویة، نجف اشرف، چاپ اول، بی‌تا.    
۱۵. شیخ طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، محقق و مصحح:آل بحرالعلوم، سید محمدصادق، ص ۷۵، المکتبة الرضویة، نجف اشرف، چاپ اول، بی‌تا.    
۱۶. علامه حلی، حسن بن یوسف، خلاصة الاقوال، ص ۱۵۶، منشورات المطبعة الحیدریة، نجف اشرف، چاپ دوم، ۱۳۸۱ق.‌    
۱۷. نراقی، میرزا ابوالقاسم بن محمد، شعب المقال فی درجات الرجال، محقق و مصحح: احمدی، محسن، ص ۱۴۶، کنگره بزرگ‌داشت نراقی (ره)، قم، چاپ دوم، ۱۴۲۲ ق.
۱۸. نجاشی، احمد بن علی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة (رجال النجاشی)، محقق و مصحح:شبیری زنجانی، سید موسی، ص ۴۵۰، دفتر انتشارات اسلامی، قم، ۱۴۰۷ ق.    
۱۹. حائری مازندرانی، محمد بن اسماعیل، منتهی المقال فی أحوال الرجال، ج ۷، ص ۷۰، مؤسسه آل البیت (ع)، قم، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
۲۰. علامه حلی، حسن بن یوسف، خلاصة الاقوال، ص ۲۹۵، منشورات المطبعة الحیدریة، نجف اشرف، چاپ دوم، ۱۳۸۱ق.‌    
۲۱. حائری مازندرانی، محمد بن اسماعیل، منتهی المقال فی أحوال الرجال، ج ۷، ص ۷۰، مؤسسه آل البیت (ع)، قم، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
۲۲. علامه حلی، حسن بن یوسف، خلاصة الاقوال، ص ۱۲۴، منشورات المطبعة الحیدریة، نجف اشرف، چاپ دوم، ۱۳۸۱ق.‌    
۲۳. حائری مازندرانی، محمد بن اسماعیل، منتهی المقال فی أحوال الرجال، ج ۷، ص ۷۰، مؤسسه آل البیت (ع)، قم، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
۲۴. علامه حلی، حسن بن یوسف، خلاصة الاقوال، ص ۱۲۴، منشورات المطبعة الحیدریة، نجف اشرف، چاپ دوم، ۱۳۸۱ق.‌    
۲۵. نجاشی، احمد بن علی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة (رجال النجاشی)، محقق و مصحح:شبیری زنجانی، سید موسی، ص ۱۴۲ و ۱۴۳، دفتر انتشارات اسلامی، قم، ۱۴۰۷ق.    
۲۶. سبحانی تبریزی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ج ۳، ص ۲۳۸، مؤسسه امام صادق (ع)، قم، چاپ اول، ۱۴۱۸ ق.    
۲۷. علامه حلی، حسن بن یوسف، خلاصة الاقوال، ص ۱۲۴، منشورات المطبعة الحیدریة، نجف اشرف، چاپ دوم، ۱۳۸۱ق.‌    
۲۸. سبحانی تبریزی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ج ۳، ص ۲۳۷، مؤسسه امام صادق (ع)، قم، چاپ اول، ۱۴۱۸ ق.    
۲۹. نجاشی، احمد بن علی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة (رجال النجاشی)، محقق و مصحح:شبیری زنجانی، سید موسی، ص ۱۴۲، دفتر انتشارات اسلامی، قم، ۱۴۰۷ق.    
۳۰. علامه حلی، حسن بن یوسف، خلاصة الاقوال، ص ۱۲۴، منشورات المطبعة الحیدریة، نجف اشرف، چاپ دوم، ۱۳۸۱ق.‌    
۳۱. شیخ طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، محقق و مصحح: آل بحرالعلوم، سید محمدصادق، ص ۶۱ ؟؟؟، المکتبة الرضویة، نجف اشرف، چاپ اول، بی‌تا.
۳۲. شیخ طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، محقق و مصحح: آل بحرالعلوم، سید محمدصادق، ص ۶۱ ؟؟؟، المکتبة الرضویة، نجف اشرف، چاپ اول، بی‌تا.
۳۳. کشّی، ابوعمرو محمدبن عمر، اختیار معرفة الرجال (رجال الکشی)، محقق و مصحح: مصطفوی، حسن، ص ۳۷۵، ‌مؤسسه نشر دانشگاه مشهد، ۱۴۹۰ق.
۳۴. نجاشی، احمد بن علی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة (رجال النجاشی)، محقق و مصحح:شبیری زنجانی، سید موسی، ص ۱۴۴، دفتر انتشارات اسلامی، قم، ۱۴۰۷ق.    
۳۵. شیخ طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، محقق و مصحح: آل بحرالعلوم، سید محمدصادق، ص ۶۱ و ۶۲ ؟؟؟، المکتبة الرضویة، نجف اشرف، چاپ اول، بی‌تا.
۳۶. مجلسی، محمدباقر، الوجیزة فی الرجال، محقق و مصحح: رحمان ستایش، محمدکاظم، ص ۵۳، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
۳۷. شیخ طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، محقق و مصحح: آل بحرالعلوم، سید محمدصادق، ص ۶۱ ؟؟؟، المکتبة الرضویة، نجف اشرف، چاپ اول، بی‌تا؛ گفتنی است در در دیگر منابع رجالی نه توثیق شده و نه ضعیف دانسته شده است.
۳۸. نراقی، میرزا ابوالقاسم بن محمد، شعب المقال فی درجات الرجال، محقق و مصحح: احمدی، محسن، ص ۱۷۲ و ۱۷۳، کنگره بزرگ‌داشت نراقی (ره)، قم، چاپ دوم، ۱۴۲۲ ق.
۳۹. نراقی، میرزا ابوالقاسم بن محمد، شعب المقال فی درجات الرجال، محقق و مصحح: احمدی، محسن، ص ۱۷۳، کنگره بزرگ‌داشت نراقی (ره)، قم، چاپ دوم، ۱۴۲۲ ق.


منبع[ویرایش]

پایگاه اسلام کوئست.    



جعبه‌ابزار