حسد و طمعذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: حسادت، حسد، حسود.

پرسش: حسد و طمع چه اثرات مخرب و مهلکی بر انسان و جامعه دارد؟

پاسخ: «طمع» و «حسد» دو عامل اساسی در فساد و هلاکت انسان و از صفات ناپسند انسانی هستند که بایستی همواره از شر آن‌ها به خداوند سبحان پناه برد. یکی از آثار بد و زشت طمع‌کاری آن است که موجب بی‌باکی، بی‌پروایی و بی‌بندوباری و منشأ و عامل فساد و تباهی و لاابالی‌گری در انسان و اجتماع بشری می‌شود؛ همان‌گونه که امام علی (علیه‌السلام) در این زمینه فرموده است: هیچ‌چیز همانند طمع‌کاری، شخصیت انسان را فاسد و تباه نمی‌کند؛ اما حسد نیز به عنوان اولین گناهی که بر روی زمین اتفاق افتاد، نقش بسیار بزرگی در فساد و هلاکت انسان دارد که خداوند همگان را از این صفت ناپسند پرهیز داده است. حسد سرچشمه بسیاری از نابسامانی‌های اجتماعی است. حسد انگیزه قسمتی از جنایات دنیا است و اگر عوامل و علل اصلی قتل‌ها، دزدی‌ها، تجاوزها و مانند آن را بررسی کنیم، خواهیم دید که قسمت قابل توجهی از آن‌ها، از عامل حسد مایه می‌گیرد.


حسد و طمع عوامل هلاکت انسان[ویرایش]

کلام را با بیانی از امام صادق (علیه‌السلام) آغاز می‌کنیم که فرمود: «پایه‌های کفر سه چیز است: طمع، استکبار و حسد. طمع، آدم را واداشت تا از «شجره ممنوعه» بخورد، استکبار شیطان را از سجده بر آدم با آن‌که خدا او را بدان امر نموده بود، بازداشت و حسد باعث شده تا یکی از پسران آدم، دیگری را از پای درآورد». [۱] [۲]
همان‌طور که از روایت استفاده می‌شود «طمع» و «حسد» دو عامل اساسی در فساد و هلاکت انسان و از صفات ناپسند انسانی هستند که بایستی همواره از شرّ آن‌ها به خداوند سبحان پناه برد.

طمع[ویرایش]

طمع عبارت است از «آز، حرص، امید و آرزو»، [۳] [۴] در دستورات دینی از طمع به دو معنای اول به شدت پرهیز شده است.

← حدیثی از پیامبر
رسول گرامی اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در این باره می‌فرماید: «زنهار! گرد طمع نگردی که آن، فقر حاضر و بالفعل است». [۵]

← حدیثی از امیرمؤمنان
حضرت امیرمؤمنان علی (علیه‌السلام) در کلامی بسیار زیبا چنین می‌فرمایند: «از هر که خواهی اظهار بی‌نیازی کن تا مثل و مانند او باشی، و به هر کس می‌خواهی، احسان کن تا بزرگ و امیر او باشی و از هر کس می‌خواهی، طمع کن تا بنده و اسیر او باشی».
آری ... طمع در مال دیگران انسان را به هر کاری ممکن است بکشاند.

← حدیثی از امام باقر
از امام باقر (علیه‌السلام) روایت شده که: «بدبنده‌ای است، بنده‌ای که او را طمعی است که هر خانه می‌کشدش و بدبنده‌ای است، بنده‌ای که خواهشی دارد که او را ذلیل می‌گرداند». [۶]

بزرگ‌ترین عیب طمع‌کار[ویرایش]

بزرگ‌ترین عیب طمع‌کار این است که اعتماد او به مردم بیشتر از اعتمادش به خداوند است.

← حدیثی از حضرت علی
در روایتی از علی (علیه‌السلام) آمده که: «هیچ‌چیز دین را نابود نمی‌کند، همچون بدعت‌ها و هیچ چیز مرد را فاسد نمی‌کند، آن‌گونه که طمع او را فاسد می‌کند». [۷]
دست طمع چو پیش کسان می‌کنی دراز ••• پل بسته‌ای که بگذری از آبروی خویش

← حدیثی دیگر از حضرت
امام علی (علیه‌السلام) اصل شر را طمع دانسته، می‌فرماید: «اصل الشرّ الطمع؛ [۸] [۹] «اساس بدی‌ها طمع است».

← حدیثی از امام صادق
امام صادق (علیه‌السلام) نیز در بیانی نورانی و ارزشمند فرموده‌اند: «اگر خواستی چشمت روشن، و خیر دنیا و آخرت به تو برسد، از آن‌چه در دست مردم است، طمع خویش را بازگیر ...». [۱۰]

حسد[ویرایش]

اما حسد نیز به عنوان اولین گناهی که بر روی زمین اتفاق افتاد؛ [۱۱] نقش بسیار بزرگی در فساد و هلاکت انسان دارد که خداوند همگان را از این صفت ناپسند پرهیز داده است.
«حسد» که در زبان فارسی از آن به «رشک» تعبیر می‌کند، به معنای آرزوی زوال نعمت از دیگران است. [۱۲] [۱۳] خواه آن نعمت به حسود برسد یا نرسد. بنابراین کار حسود در ویران کردن و آرزوی ویران شدن متمرکز می‌شود، نه این‌که آن سرمایه و نعمت حتماً به او منتقل گردد.

آثار حسد[ویرایش]

حسد سرچشمه بسیاری از نابسامانی‌های اجتماعی است؛ از جمله این‌که: [۱۴]

← صرف انرژی در مسیر نابودی
حسود تمام یا بیشتر نیروها و انرژی‌های بدنی و فکری خود را که باید در راه پیشبرد اهداف اجتماعی به کار بَرد، در مسیر نابودی و ویران کردن آن‌چه هست صرف می‌کند؛ ازاین‌رو هم سرمایه‌های وجودی خود را از بین برده و هم سرمایه‌های اجتماعی را.

← انگیزه قسمتی از جنایات دنیا
حسد انگیزه قسمتی از جنایات دنیا است و اگر عوامل و علل اصلی قتل‌ها، دزدی‌ها، تجاوزها و مانند آن را بررسی کنیم، خواهیم دید که قسمت قابل توجهی از آن‌ها، از عامل حسد مایه می‌گیرد، و شاید به خاطر همین است که آن را به شراره‌ای از آتش تشبیه کرده‌اند که می‌تواند، موجودیت حسود یا جامعه‌ای را که در آن زندگی می‌کند به خطر بیندازد.

←← بیان یک دیدگاه
یکی از دانشمندان می‌گوید: «حسد و بدخواهی از خطرناک‌ترین صفات است و باید آن را به منزله موحش‌ترین دشمن سعادت تلقی کرد و در دفع آن کوشید». [۱۵]
جوامعی که افراد آن را اشخاص حسود و تنگ‌نظر تشکیل می‌دهند، جوامعی عقب‌افتاده هستند؛ زیرا همان‌طور که گفتیم، حسود همیشه می‌کوشد تا دیگران را به عقب بکشد و این درست برخلاف روح تکامل و ترقی است.

← بیماری‌های روان‌تنی
حسد اثرات بسیار نامطلوبی روی جسم و [[|سلامت انسان]] می‌گذارد و افراد حسود معمولا افرادی رنجور و از نظر اعصاب و دستگاه‌های مختلف بدن غالباً ناراحت و بیمارند؛ زیرا امروز این حقیقت مسلم شده که بیماری‌های جسمانی در بسیاری از موارد عامل روانی دارد [۱۶] [۱۷] و در طب امروز بحث‌های مشروحی تحت عنوان بیماری‌های «روان‌تنی» دیده می‌شود که به این قسمت از بیماری‌ها اختصاص دارد.جالب این‌که در روایات پیشوایان اسلام، روی این موضوع تکیه شده است:
=
← حدیثی از حضرت علی=
در روایتی از امام علی (علیه‌السلام) می‌خوانیم: «صحة الجسد من قلة الحسد؛ [۱۸] تن‌درستی از کمی حسد است».

←← حدیثی دیگر
و در جای دیگر می‌فرماید: «الْعَجَبُ لِغَفْلَةِ الْحُسَّادِ عَنْ سَلَامَةِ الْأَجْسَادِ؛ [۱۹] [۲۰] عجیب است که حسودان از خود به کلی غافل‌اند».

و حتی در پاره‌ای از احادیث می‌خوانیم که: حسد پیش از آن‌که به طرف مقابل زیان برساند، از حسود شروع می‌کند و تدریجاً او را به هلاکت می‌رساند. [۲۱]

← ضعف ایمان و کوتاه‌فکری
از نظر معنوی، حسد نشانه کمبود شخصیت و نادانی و کوتاه فکری و ضعف و نقص ایمان است؛ زیرا حسود در واقع خود را ناتوان‌تر از آن می‌بیند که به مقام محسود (شخصی که مورد حسادت واقع می‌شود) و بالاتر از آن برسد و لذا سعی می‌کند، محسود را به عقب براند، به علاوه او عملاً به حکمت خداوند که بخشنده اصلی این نعمت‌هاست، معترض است و نسبت به اعطای نعمت به افراد، از طرف خداوند ایراد دارد؛

←← حدیثی از حضرت صادق
لذا در حدیثی از امام صادق (علیه‌السلام) می‌خوانیم: «حسد و بدخواهی از تاریکی قلب و کوردلی است و از انکار نعمت‌های خدا به افراد سرچشمه می‌گیرد و این دو (کوردلی و ایراد بر بخشش خدا) دو بال کفر هستند، به سبب حسد بود که فرزند آدم در یک حسرت جاودانی فرو رفت و به هلاکتی افتاد که هرگز از آن رهایی نمی‌یابد». [۲۲]

←← فرازی در نهج‌البلاغه
در نهج‌البلاغه از امام علی (علیه‌السلام) نقل شده که فرمود: «ان الحسد یاکل الایمان کما تاکل النار الحطب؛ حسد تدریجاً ایمان را می‌خورد؛ همان‌گونه که آتش هیزم را تدریجاً از بین می‌برد». [۲۳]
چه این‌که شخص حسود تقریباً سوء‌ظنش به خدا و حکمت و عدالت او بیشتر می‌شود و همین سوء‌ظن است که او را از وادی ایمان بیرون می‌کشد.
زیان‌های معنوی و مادی، فردی و اجتماعی حسد فوق‌العاده زیاد است و آن‌چه گفتیم در حقیقت فهرستی از آن به شمار می‌رود. [۲۴]

مراد از غبطه[ویرایش]

در آخر تذکر این نکته لازم است که در مقابل حسد، صفت پسندیده‌ای وجود دارد که به آن «غبطه» گفته می‌شود و آن عبارت است از این‌که انسان نعمتی را که دیگران دارند، برای خودش نیز آرزومند باشد، بدون آن‌که زوال آن را از دیگران امیدوار باشد.

← حدیثی از امام سجاد
حسن ختام این نوشتار را مناجاتی از امام سجاد (علیه‌السلام) قرار می‌دهیم:
«خداوندا! پناه می‌برم به تو از هیجان حرص و طمع، شدت غضب، غلبه حسد، ضعف صبوری، پیروی از هوای نفس، و سرپیچی از مقررات دین ...».

پانویس[ویرایش]
 
۱. شفیعی، سیدمحمد، پرورش روح، ج۱، ص۳۵۱، انتشارات دفتر تبلیغات.
۲. به نقل شیخ صدوق، محمد بن علی، الخصال، ج۱، ص۹۰.    
۳. سیّاح، احمد، فرهنگ بزرگ جامع نوین، ج۲، ص۹۱۲.
۴. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات فی غریب القرآن، ص۳۰۷.    
۵. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۶۹، ص۴۰۸.    
۶. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۷۳، ص۱۷۰.    
۷. محمدی ری‌شهری، محمد، میزان الحکمه، ج۶، ص۴۸۷.    
۸. آمدی، عبدالواحد، غررالحکم و دررالکلم، ص۱۹۸.    
۹. محمدی ری‌شهری، محمد، میزان الحکمه، ج۶، ص۴۸۷.    
۱۰. محمدی ری‌شهری، محمد، میزان الحکمه، ج۶، ص۴۸۸.    
۱۱. مائده/سوره۵، آیه۲۷.    
۱۲. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۳، ص۴۲۳.    
۱۳. موسوی خمینی، سیدروح‌الله، چهل حدیث، ج۱، ص۱۰۷.    
۱۴. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۳، ص۴۲۳.    
۱۵. امامی، محمدجعفر، بهترین راه غلبه بر نگرانی‌ها و ناامیدی‌ها، نسل جوان، انسان موجود ناشناخته، دکتر الکسیس کارل.
۱۶. محمدی ری‌شهری، محمد، میزان الحکمه، ج۳، ص۱۰۷.    
۱۷. محمدی ری‌شهری، محمد، میزان الحکمه، ج۲، ص۴۲۷، ح۳۹۵۰.
۱۸. امام علی (علیه‌السلام)، نهج‌البلاغه، حکمت ۲۵۶.    
۱۹. امام علی (علیه‌السلام)، نهج‌البلاغه، حکمت ۲۲۵.    
۲۰. منسوب به امام صادق (علیه‌السلام)، مصباح الشریعة، فصل حسد.    
۲۱. محدث نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، ج۱۲، ص۱۸.    
۲۲. امام علی (علیه‌السلام)، نهج‌البلاغه، خطبه ۸۶.    
۲۳. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۳، ص۴۲۳ (اقتباس).    
۲۴. امام سجاد (علیه‌السلام)، صحیفه سجادیه، دعای هشتم.


منبع[ویرایش]


سایت ‌اندیشه قم، برگرفته از مقاله «چیستی حسادت»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۷/۱۱/۱۶.    







جعبه‌ابزار