جمع‌آوری قرآن به‌صورت کتابذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: جمع‌آوری قرآن ، کتاب ، پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله.
پرسش: در چه زمانی کتابی به‌صورت قرآن جمع آوری شده؟ و در زمان حضرت محمد ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ قرآن به‌صورت کتاب بوده یا نه؟ اگر در زمان حضرت محمد ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ کتاب قرآن نبوده پس چرا خدا در قرآن گفته هذا الکتاب؟
پاسخ: درباره‌ جمع قرآن سه نظر وجود دارد:

فهرست مندرجات

۱ - دیدگاه‌هایی درباره جمع‌آوری قرآن
       ۱.۱ - ۱. در زمان پیامبر و با نظارت ایشان
       ۱.۲ - ب. پس از رحلت پیامبر، توسط امام علی
       ۱.۳ - ج. پس از رحلت پیامبر، توسط برخی صحابه
              ۱.۳.۱ - دیدگاه اکثر علمای شیعه
              ۱.۳.۲ - دیدگاه عده‌ای از شیعیان
              ۱.۳.۳ - استناد جمع کل قرآن به خداوند
              ۱.۳.۴ - دیدگاه موافقان به رأی سوم
۲ - یادآوری چند نکته
       ۲.۱ - ۱. دیدگاه علامه طباطبایی
       ۲.۲ - ۲. اثبات وحیانی بودن سوره‌ها
       ۲.۳ - ۳. دیدگاهی در مجمع و کشاف
              ۲.۳.۱ - دیدگاهی در مجمع البیان
۳ - ادله اثبات دیدگاه اول
       ۳.۱ - ۱. سخنی از علم الهدی
       ۳.۲ - ۲. سخنی از حاکم در مستدرک
       ۳.۳ - ۳. سخنی از پیامبر اکرم
       ۳.۴ - ۴. سخنی از پیامبر در حدیث ثقلین
       ۳.۵ - ۵. استناد به برخی روایات
       ۳.۶ - ۶. استناد به سخن ائمه
۴ - منابعی برای مطالعه بیشتر
۵ - پانویس
۶ - منبع

دیدگاه‌هایی درباره جمع‌آوری قرآن

[ویرایش]


← ۱. در زمان پیامبر و با نظارت ایشان


قرآن در زمان خود پیامبر ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ و با نظارت آن حضرت و در پرتو هدایت الهی جمع‌آوری شده؛ هرچند خود حضرت رسول‌ ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ شخصاً قرآن را ننوشته، یا جمع‌آوری آیات را انجام نداده است.
[۱] ن.ک:سیدعبدالوهاب طالقانی، علوم قرآن، ص۸۳.


← ب. پس از رحلت پیامبر، توسط امام علی


قرآن موجود توسط حضرت علی ‌ـ علیه‌السلام ـ و بعد از رحلت پیامبر ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ جمع‌آوری و تدوین شده است و این کار در دورانی که حضرت علی‌ ـ علیه‌السلام ـ خانه‌نشین بودند، انجام شده است.
[۲] ن.ک:سیدمحمدرضا جلالی نائینی، تاریخ جمع قرآن کریم، ص۸۷.


← ج. پس از رحلت پیامبر، توسط برخی صحابه


قرآن بعد از رحلت پیامبر ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ توسط برخی صحابه، غیر از امام علی ـ علیه‌السلام ـ جمع آوری و تدوین شده است.
[۳] این نظر را اکثریت اهل سنت پذیرفته‌اند؛ سیدمحمدرضا جلالی نائینی، تاریخ جمع قرآن کریم، ص۸۷.


←← دیدگاه اکثر علمای شیعه


بسیارى از علما ى شیعه ـ به‌ویژه متأخرین و محققان معاصر ـ معتقدند که قرآن در زمان پیامبر ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ و با نظارت ایشان جمع‌آورى شده است.
[۴] سیدعبدالوهاب طالقانی، علوم قرآن، ص ۸۳.
[۷] محمدهادی معرفت، صیانة القرآن من التحریف، ص ۳۴.


←← دیدگاه عده‌ای از شیعیان


برخی از شیعیان نیز نظر دوم را پذیرفته و امیرالمؤمنین‌ ـ علیه‌السلام ـ را گردآورنده‌ آن دانسته‌اند.
[۸] ن.ک:سیدمحمدرضا جلالی نائینی، تاریخ جمع قرآن کریم، ص ۸۰.
اما بسیاری از اهل سنت رأی سوم را اختیار کرده‌اند و مستشرقان نیز معمولاً همین نظر را پذیرفته و اضافه کرده‌اند:قرآنی که حضرت علی‌ ـ علیه‌السلام ـ جمع آوری کرد، مورد اعتنای اصحاب واقع نشد.

←← استناد جمع کل قرآن به خداوند


چنان‌که روشن است، بنابر نظر اول و دوم، جمع کل قرآن به خداوند مستند بوده و پیدایش سوره‌ها و ترتیب آنها نیز در پرتو وحی الهی بوده است؛ زیرا رسول اسلام ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ طبق آیه‌ شریفه‌: ما ینطق عن الهوی ان هو الا وحی یوحی هرچه می‌فرمود ـ به‌خصوص در امور دینی ـ با راهنمایی وحی بوده است و امامان معصوم‌ ـ علیهم‌السلام ـ نیز اگر نبی نبودند، ولی ادامه‌دهنده‌ راه رسالت و دارای منصب الهی عصمت ، و علم لدنی بودند.

←← دیدگاه موافقان به رأی سوم


کسانی که رأی سوم راپذیرفته‌اند، نه‌تنها نخواهند توانست الهی بودن این دو ـ یعنی پیدایش سوره‌ها و ترتیب آنها ـ را اثبات کنند؛ بلکه در واقع آن را نفی کرده و ذوق و سلیقه‌ی شخصی اصحاب را در این مسئله دخیل می‌دانند.

یادآوری چند نکته

[ویرایش]

در اینجا ذکر چند نکته ضروری است:

← ۱. دیدگاه علامه طباطبایی


علامه طباطبایی در ذیل آیه‌ شریفه‌:: انا نحن نزلنا الذکر و انا له لحافظون می‌فرمایند: ویژگی‌هایی که برای قرآن ذکر شده است؛ مانند فصاحت و بلاغت ، عدم وجود اختلاف و عجز از آوردن مثل آن، همگی در همین قرآن که در دسترس ماست، وجود داردو نتیجه گرفته‌اند که این قرآن، همان قرآن است که در صدر اسلام و در زمان خود رسول اکرم‌ ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ شناخته شده بود.
این سخن اگرچه تحریف رااز قرآن نفی می‌کند، ولی نمی‌تواند ثابت کند که این مجموعه، با این شکل و صورت، وحیانی است؛ زیرا ویژگی‌های مذکور به‌گونه‌ای نیست که بتواند به اثبات رساند که ترتیب مجموعه‌ آیات که سوره‌ها را به وجود آورده و ترتیب مجموعه‌ سوره‌ها که قرآن موجود را تشکیل داده، همان‌طور است که در زمان حضرت بوده است.

← ۲. اثبات وحیانی بودن سوره‌ها


اگر کسی بتواند اعجاز عددی را افزون بر مورد مفردات و تراکیب قرآنی در حوزه‌ سوره‌ها و ترتیب آنها، ثابت کند ـ یعنی بین آیات یک سوره و بین خود سوره‌ها روابط عددی خاصی برقرار باشد که ایجاد آن برای بشر مقدور نیست ـ می‌تواند وحیانی بودن سوره‌ها و ترتیب آنها را نیز به اثبات رساند، ولی به‌هرحال باز وحیانی بودن ترتیب همه‌ آیاتی که در یک سوره گرد آمده‌ است، اثبات نخواهد شد.
[۱۴] مهدی هادوی تهرانی، مبانی کلامی اجتهاد، ص ۵۴ ـ ۵۵، مؤسسه‌ی فرهنگی خانه‌ی خرد، قم، چاپ اول، ۱۳۷۷.
[۱۵] اقتباس از سؤال (۳۱۴ - سایت) (جمع قرآن).


← ۳. دیدگاهی در مجمع و کشاف


در مجمع و کشاف نقل شده است که:چون آیه (واتقوا یوما...) نازل گردید، جبرئیل گفت:مکان آن، رأس آیه ۲۸۰ از سوره بقره است و حال آنکه سوره بقره، در اوایل هجرت نازل شده و این آیه شریفه در دهم هجرت در حجة الوداع نازل گردید.

←← دیدگاهی در مجمع البیان


در مجمع البیان فرموده است:تمام سوره بقره مدنی است، مگر آیه (واتقوا یوما...) که در حجة الوداع نازل شده است.

ادله اثبات دیدگاه اول

[ویرایش]

اما برای اثبات قول اول دلایلی ذکر شده است که در ذیل به آن اشاره می‌کنیم:


← ۱. سخنی از علم الهدی


در مقدمه مجمع البیان، فن خامس، از سیدمرتضی علم الهدی ـ رحمه الله ـ نقل می‌کند که:قرآن در زمان رسول خدا ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ به‌صورتی که امروز هست، تألیف شده بود.
[۱۶] (ان القرآن کان علی عهد رسول الله ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ مجموعا مؤ لفا علی ما هو علیه الآن).
به دلیل اینکه:قرآن کریم در آن ایام، تعلیم می‌شد و همه‌اش را حفظ می‌کردند و آن را به رسول خدا ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ نشان می‌دادند و بر وی می‌خواندند و عده‌ای مانند عبدالله بن مسعود و ابی بن کعب و دیگران، آن را چندین بار بر پیغمبر اکرم خواندند.


← ۲. سخنی از حاکم در مستدرک


حاکم در مستدرک
[۱۷] مستدرک، ج ۲، ص ۲۲۹، کتاب التفسیر.
از زید بن ثابت نقل می‌کند که می‌گوید:(کنا عند رسول الله ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ نولف القرآن من الرقاع؛ یعنی:در نزد رسول خدا ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ بودیم و قرآن را از رقعه‌ها جمع می‌کردیم ) علامه خوئی نیز آن را در البیان، از اتقان سیوطی و مستدرک نقل کرده است.
این سخن، صریح است در اینکه جمعی از کتاب وحی نزد آن حضرت گرد آمده و قرآن را ـ که در رقعه‌ها و پارچه‌ها بود - جمع و مرتب می‌کرده‌اند. عبدالله بن عمر می‌گوید:قرآن را جمع کردم و هر شب آن را می‌خواندم. این خبر به آن حضرت رسید، فرمود: قرآن را در یک ماه بخوان... این حدیث نیز دلالت به جمع شدن قرآن کریم در عصر آن حضرت دارد.

← ۳. سخنی از پیامبر اکرم


شیعه و اهل سنت بالاتفاق نقل کرده‌اند که رسول خدا ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ فرموده است:(لا صلوة الا بفاتحة الکتاب ) می‌دانیم که سوره حمد ، اولین سوره نازل شده از قرآن نیست. پس فاتحة الکتاب بودن (حمد) در زبان رسول خدا ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ نشان می‌دهد که قرآن کریم در عصر آن حضرت جمع شده و (حمد) در اول آن قرار داده شده بود.

← ۴. سخنی از پیامبر در حدیث ثقلین


در حدیث متواتر ثقلین، نقل شده است که رسول خدا ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ فرمود: ( انی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی.. . ) پس مشکل است که آن حضرت از (کتاب الله) یک چیز درهم و برهم و غیر مرتب را در نظر گرفته باشد. پس نظرش ‌ به کتاب تألیف یافته و مرتب شده بوده است.

← ۵. استناد به برخی روایات


در روایات آمده است:عده‌ای از صحابه، قرآن را در زمان رسول خدا ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ جمع کردند که از آن جمله آنها (علی بن ابی‌طالب ـ علیه‌السلام ـ سعد بن عبید، ابوالدرداء، معاذ بن جبل، ثابت بن زید بن نعمان، ابی بن کعب و زید بن ثابت) بوده‌اند. در تاریخ قرآن (تألیف ابوعبدالله زنجانی ) بعد از نقل این سخن در این زمینه، چند روایت از بخاری و اتفان سیوطی و از بیهقی و مناقب خوارزمی، نقل کرده است و اینها در البیان، تألیف آیة الله خوئی، فصل (جمع القرآن) نیز مشروحاً نقل شده است. ظهور این روایات، در جمع ترتیب و تدوین قرآن کریم است که قهراً زیر نظر آن حضرت بوده است.


← ۶. استناد به سخن ائمه


بالاتر از همه اینها این است که ائمه اهل بیت - علیهم‌السلام - به این ترتیب، اعتراضی نکرده و آن را پذیرفته‌اند. اگر این تدوین و ترتیب در زمان رسول خدا ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ و تحت نظر آن حضرت انجام نگرفته بود، ائمه معصومین ـ علیهم‌السلام ـ آن را بازگو می‌کردند. ولااقل می‌فرمودند که:این قرآن همان است که نازل شده؛ ولکن این ترتیب، بعد از آن حضرت بوده است.
وانگهی، اهتمام بی‌حد رسول خدا ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ نسبت به قرآن، مانع از این بود که این کار را انجام ندهد و از دنیا برود.
[۲۰] نک:نگاهی به قرآن، سیدعلی‌اکبر قرشی، مبحث ترکیب و ترتیب سوره‌های قرآن.


منابعی برای مطالعه بیشتر

[ویرایش]

مهدی هادوی تهرانی، مبانی کلامی اجتهاد، مؤسسه فرهنگی خانه خرد، قم، چاپ اول، ۱۳۷۷.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. ن.ک:سیدعبدالوهاب طالقانی، علوم قرآن، ص۸۳.
۲. ن.ک:سیدمحمدرضا جلالی نائینی، تاریخ جمع قرآن کریم، ص۸۷.
۳. این نظر را اکثریت اهل سنت پذیرفته‌اند؛ سیدمحمدرضا جلالی نائینی، تاریخ جمع قرآن کریم، ص۸۷.
۴. سیدعبدالوهاب طالقانی، علوم قرآن، ص ۸۳.
۵. سیدعلی میلانی، التحقیق فی نفی التحریف عن القرآن الشریف، ص ۴۱ ۴۲.    
۶. سیدعلی میلانی، التحقیق فی نفی التحریف عن القرآن الشریف، ص ۴۶.    
۷. محمدهادی معرفت، صیانة القرآن من التحریف، ص ۳۴.
۸. ن.ک:سیدمحمدرضا جلالی نائینی، تاریخ جمع قرآن کریم، ص ۸۰.
۹. نجم (۵۳)، آیه ۲ ۳؛ و از سر هوس سخن نمی‌گوید. این سخن به‌جز وحیی که وحی می‌شود نیست.    
۱۰. حجر (۱۵)، آیه ۹؛ بی‌تردید، ما این قرآن را به‌تدریج نازل کرده‌ایم و قطعاً نگهبان آن خواهیم بود.    
۱۱. علامه طباطبایی، المیزان، ج ۱۲، ص ۱۰۴.    
۱۲. علامه طباطبایی، المیزان، ج ۱۲، ص ۱۰۶.    
۱۳. علامه طباطبایی، المیزان، ج ۱۲، ص ۱۳۸.    
۱۴. مهدی هادوی تهرانی، مبانی کلامی اجتهاد، ص ۵۴ ـ ۵۵، مؤسسه‌ی فرهنگی خانه‌ی خرد، قم، چاپ اول، ۱۳۷۷.
۱۵. اقتباس از سؤال (۳۱۴ - سایت) (جمع قرآن).
۱۶. (ان القرآن کان علی عهد رسول الله ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ مجموعا مؤ لفا علی ما هو علیه الآن).
۱۷. مستدرک، ج ۲، ص ۲۲۹، کتاب التفسیر.
۱۸. سیدابوالقاسم خوئی، البیان فی تفسیر القرآن، ص ۲۶۹ ۲۷۳.    
۱۹. سیدابوالقاسم خوئی، البیان فی تفسیر القرآن، ص ۲۶۹ ۲۷۳؛ به نقل از الاتقان؛ جمعت القرآن فقرات به کل لیله فبلغ النبی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فقال اقراه فی شهر.    
۲۰. نک:نگاهی به قرآن، سیدعلی‌اکبر قرشی، مبحث ترکیب و ترتیب سوره‌های قرآن.


منبع

[ویرایش]

پایگاه اسلام کوئیست.    


رده‌های این صفحه : جمع آوری قرآن | قرآن شناسی




جعبه ابزار
جعبه‌ابزار