تشویق و تنبیه در اسلامذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: تنبیه، تشویق، اسلام، تربیت.

پرسش: آیا توصیه اسلام بر تشویق است یا تنبیه؟

پاسخ:



تشویق و تنبیه[ویرایش]

تنبیه و تشویق دو روش تربیتی است که برای رعایت مقررات و حفظ انضباط، باید در آموزشگاه‌ها و محیط تربیتی به کار گرفته شود. در قرآن مجید این دو روش به عنوان دو عامل عمده برای تربیت انسان‌ها به کار برده شده است.

تنبیه آخرین راه‌حل[ویرایش]

از مجموع مباحث و نظرات روان‌شناسان در باب آموزش و یادگیری کودکان چنین استفاده می‌شود که آنان غالباً بر تقویت مثبت و پاداش در مقابل اعمال و رفتارهای مطلوب تکیه کرده‌اند و تنبیه را به عنوان آخرین روش در تغییر رفتار، آن هم به شکل ساده مورد توجه قرار داده‌اند. [۱] و این سخن به نظر اسلام نزدیک است؛ زیرا در روایات اسلامی، روش اولیه برخورد با رفتارهای نامناسب متربی محبت، اکرام، عفو و رحم و اغماض است و اگر با این روش‌ها، غرض حاصل نشد و خوش‌رفتاری با متربی سودمند واقع نگردید؛ باید از روش تنبیه به عنوان روش ثانوی استفاده کرد، و به عنوان آخرین راه‌حلی است که در متون اسلامی تجویز شده است. [۲]

← احادیثی از امام علی
ــ در همین رابطه علی (علیه‌السّلام) فرمودند: «کسی که خوش رفتاری و ملایمت، او را به اصلاح وادار نکند، مجازات بجا و خوب، اصلاحش خواهد کرد». [۳]
ــ و در جای دیگر فرمودند: «هرگاه نرمی و ملایمت با کسی وی را به درشتی و تندی وادارد، برخورد شایسته همین است که با او تندی کنیم؛ چراکه در برخی موارد دارو و درمان، خود نوعی درد است و متقابلاً درد، خود نوعی درمان». [۴]
ــ در این زمینه علی (علیه‌السلام) تشبیه جالبی دارد. آن حضرت می‌فرمایند: «گرچه برخورد ملایمت‌آمیز معمولاً ابزار اصلاح رفتار دیگران است، همانند دارویی که برای درمان دردی مورد استفاده قرار می‌گیرد. لکن در مواردی همین دارو، دردآفرین است و نتیجه منفی خواهد داشت. در این موارد، تندخویی و درشتی کردن، وسیله مهار کردن رفتار آن فرد خواهد بود که دارو برایش مفید واقع نشده؛ یعنی رفتار تند مربی به منزله نوعی تنبیه است وی را به خود آورده، مهار خواهد کرد».

تشویق مقدم بر تنبیه[ویرایش]

از روایات بالا استفاده می‌شود که در تربیت اسلامی تشویق مقدم بر تنبیه است؛ چون راه و روش‌هایی که در تربیت اسلامی برای کنترل افراد و واداشتن آنان به انجام وظیفه وجود دارند، عبارت‌اند از: محبت، تفاهم، گفتار نرم و ملایم، ارشاد و هدایت و نصیحت و مدارا، تذکر و موعظه و در صورت عدم سودمندی این روش‌ها مسئلة تنبیه و عقوبت مطرح است و دلیل دیگر این‌ است که عامل تشویق، عاملی بسیار قوی برای برانگیختن فرد است. حاصل تشویق ممکن است فایده چندانی برای متربی نداشته باشد؛ ولی همین که حسّ خودپسندی او را اقناع کند و به او اطمینان می‌دهد که عملش عاقلانه و مورد تأیید بوده، باعث دلگرمی و نشاط او می‌شود و سوّم این‌که: از طریق دوستی و محبت، فرد را به سر شوق آوردن بهتر می‌توان با او کنار آمد و یادگیری‌هایی که از طریق زور و استبداد باشد ناپایدار است و زود از بین می‌رود.

← دیدگاه خواجه نصیرالدین
خواجه نصیرالدین طوسی یکی از دانشمندان اسلامی درباره تربیت کودک و تشویق آن چنین می‌گوید: «چون کودک کاری نیک بکند و خوی نیک بر وی پدید آید، وی را بر آن بستاید و چیزی دهد وی را که بدان شاد شود و‌ اندر پیش مردمان بر وی ثنا گوید ... و برخلاف آن توبیخ و سرزنش صریح ننمایند که بر قبح اقدام نموده است؛ بلکه او را به تغافل نسبت دهند تا بر تجاسر اقدام نکند ...». [۵]

← دیدگاه ابن‌خلدون
ابن‌خلدون فصلی را درباره‌ تشویق کودکان در کتاب خود آورده و می‌گوید: «... از تندخویی با فرزندان خود پرهیز نمایید؛ زیرا تندخویی و فشار در آموزش برای شاگردان زیان‌بخش است. به ویژه در ملکه استعداد خردسالان و نوآموزان تأثیرات بد می‌بخشد... و نشاط آنان را از بین می‌برد و ایشان را تندخوی بار می‌آورد و وادار به دروغ و خیانت می‌کند ...». [۶]
از این تحقیق مختصر برمی‌آید که ثواب و پاداش و تشویق اگر بجا و به موقع مورد استفاده قرار گیرد، یکی از ارکان مهم تعلیم و تربیت است و یک مربی بصیر و باهوش، جنبه‌های مثبت یعنی ایجاد شوق دل‌پذیر را بر جنبه‌های منفی که محصول عامل تنبیه و مجازات است، ترجیح می‌دهد؛ چون اثرات تشویق به مراتب بیشتر از تنبیه است، بد نیست این‌جا قضیه‌ای عینی را نقل کنیم تا گواه بر تأثیر مثبت تشویق باشد.

← سخن استاد قرائتی
استاد محسن قرائتی می‌فرمودند: «سفری به همدان رفتم و گذارم به مرکز دهستانی افتاد، برای اقامه نماز به مسجد رفتم، دیدم مسجد از جوانان پر شد، خیلی تعجب کردم (البته آقای قرائتی بدون اطلاع قبلی رفته بودند)؛ علت آن را جویا شدم، برایم نقل کردند که در زمان گذشته یکی از اهالی متدین این منطقه باغ گردویی داشته است و آن را وقف کرده بوده تا هر کودکی که برای نماز به مسجد بیاید، چند گردو به عنوان تشویقی بدهند و همین عامل باعث شده که جوانان این محل به آمدن مسجد عادت کنند». مدرک این سخن شاید کلام زیر باشد:

← مدرک سخن بالا
در وقف‌نامه یکی از عالمان بزرگ که حدود یک قرن پیش می‌زیست، آمده است که فرمود، آن‌چه از من بجا مانده، آن را گردو بخرید و در مسجد نگهداری کنید تا آن‌گاه که کودکانی همراه با والدینشان به مسجد می‌آیند، به آن‌ها هدیه دهید تا عشق و علاقه به خدا، مسجد و معنویت از ابتدا جوانه زند و در بزرگ‌سالی هم اهل مسجد و معنویت شوند. [۷]

معرفی منابع[ویرایش]

۱. چرا تنبیه؟ عبدالله مجوزی، انتشارات انجمن اولیا و مربیان.
۲. جایگاه روش‌های تنبیه در تعلیم و تربیت، مؤسسه تحقیقاتی و انتشاراتی فیض کاشانی.
۳. اسلام و تعلیم و تربیت، ابراهیم امینی، ج۲، انتشارات انجمن اولیا و مربیان.
۴. اسلام و تعلیم و تربیت، محمدباقر حجتی، ج۲، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
۵. چگونه می‌توان تربیت کرد، مجید رشیدپور، انجمن اولیا و مربیان.

پانویس[ویرایش]
 
۱. براهینی، محمدتقی، و دیگران، زمینه روان‌شناسی، ج۱، ص۳۸۴، تهران، رشد.
۲. بی‌ریا، ناصر و دیگران، روان‌شناسی رشد با نگرش به منابع اسلامی، ج۱، ص۳۸۴، تهران، رشد.
۳. آمدی، عبدالواحد، غررالحکم و درالکلم، ص۶۰۲، با تصحیح مهدی رجایی، تهران، اسلامیه.    
۴. محمدی ری‌شهری، محمد، میزان الحکمه، ج۴، ص۱۶۱، تهران، دارالحدیث.
۵. غزالی، محمد بن محمد، به کوشش حسین خدیوجم، ج۲، ص۲۸، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.
۶. ابن‌خلدون، عبدالرحمن، مقدمه ابن‌خلدون، ج۲، ص۱۱۴۳، ترجمه محمد پروین گنابادی، تهران، بنگاه نشر و ترجمه.
۷. شرفی، محمدرضا، مراحل رشد و تحول انسان، ص۲۴۰، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.


منبع[ویرایش]


سایت ‌اندیشه قم، برگرفته از مقاله «تشویق و تنبیه در اسلام»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۶/۱۰/۲۱.    



جعبه‌ابزار