تخلف خلفاذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله، خلفا، نافرمانی.
پرسش: آیا سه خلیفه اول مسلمان بوده‌اند؟ اگر بودند، چرا به سخنان پیامبر گوش ندادند؟
پاسخ: در سؤال فوق، احتمالاً منظور از «گوش ندادن به سخنان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله» تخلف آنان در مورد جانشینی حضرت علی ـ علیه‌السلام ـ می‌باشد؛ از‌این‌رو به نکاتی در این مورد اشاره می‌شود.


یادآوری چند نکته[ویرایش]


← اولاً: داشتن عنوان و اسم مسلمان دال بر مسلمان واقعی و مؤمن بودن فرد نیست.

← ثانیاً: هرکس که عنوان مسلمانی را دارد، دیگر نمی‌توان گفت که از او هیچ خطایی سر نمی‌زند و البته تأثیر خطا، خود دارای مراتبی است که بیان خواهد شد.

← ثالثاً:در صدر اسلام غیر از خلفای سه‌گانه، مسلمانان در موارد متعددی به سخنان پیامبر ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ گوش نداده‌اند.
اما درباره اینکه چه انگیزه یا انگیزه‌هایی سبب شد که سخنان پیامبر ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ توسط خلفای سه‌گانه مورد بی‌توجهی قرار گیرد، شاید بتوان گفت: قدرت‌طلبی، دنیاطلبی و حرص و حسد و سیاست منفی (غلط) و انگیزه‌های دیگری از این سنخ موجب این امر شد.
گفتنی است بسیاری از افراد فقط عنوان مسلمانی را دارند. اما آیا این عنوان واقعیتی هم دارد یا خیر؟ معلوم نیست. در قرآن کریم آمده است: «قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لکِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَ لَمَّا یَدْخُلِ الْإِیمانُ فِی قُلُوبِکُمْ» [۱] یعنی اعراب گفتند: ما ایمان آوردیم، ای پیامبر به آنها بگو: شما ایمان نیاوردید، بلکه بگویید ما اسلام آوردیم، و هنوز ایمان در قلب‌های شما وارد نشده است. بنابراین شاید خیلی از ما مسلمان‌ها باید در ایمان و اسلام خود تجدیدنظر کنیم.

← سخن امام علی
حضرت علی ـ علیه‌السلام ـ در مورد افراد غافل می‌فرمایند: «هر یک از شما دین را تنها بر سر زبان می‌رانید.» [۲] و یا در جایی دیگر حضرت در نکوهش کوفیان می‌فرماید: از اسلام تنها نام آن، و از ایمان جز نشانی را نمی‌شناسید». [۳] از سویی در جای دیگر حضرت اسلام را چیزی جز تسلیم در برابر دستورات آن نمی‌داند. [۴]

کنارگذاشتن علی یک رجعت سیاسی[ویرایش]

مطلب بعد این است که هر انسانی ممکن است در طول زندگی‌اش مرتکب اشتباهات و گناهان و انحرافات زیادی شود. در برخی از موارد بر آن خطا و گناه اثری جزئی مترتب است و تأثیرش در جامعه کم. اما گاهی اوقات تخلف از فرامین الهی و دستورات پیامبر ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ تأثیر فوق‌العاده‌ای دارد و روند آن هم طولانی و در بلندمدت، برای همین است کنار گذاشته شدن علی ـ علیه‌السلام ـ بعد از رحلت پیامبر ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ یک رجعت سیاسی دانسته شده و نخستین قدم در طریق جاهلیت و سرفصل جنبش ارتجاعی بعد از پیامبر معرفی شده است. [۵]

تخلفات مسلمانان از دستورات پیامبر[ویرایش]

همچنین از جمله بی‌توجهی‌های مسلمانان به دستورات پیامبر ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ می‌توان به مسئله اعزام سپاه اسامه [۶] اشاره کرد. ریاست این جوان بر لشکر مسلمین که گروهی از صحابه اولیه در آن بودند، بر آنان بسیار سخت و گران آمد و زبان به طعن و اعتراض گشودند و سخنانی گفتند که حاکی از فقدان روح تسلیم در آنان نسبت به فرامین الهی بود. پیامبر ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ که از تأخیر سپاه اسامه مطلع شد، با اینکه در بستر بیماری بود، به مسجد آمد و سخنانی را ایراد فرمود و شدت ناراحتی خویش را بیان داشت؛ چنانچه فرمود: «شنیده‌ام که کسانی درباره سالاری اسامه سخن دارند، همان‌گونه که درباره سالاری پدرش نیز سخن می‌گفتند. پدرش سالاری شایسته بود. خود او نیز سالاری شایسته است. سپاه اسامه را تجهیز کنید.» [۷]
با اینکه پیامبر با صراحت دستور اعزام سپاه اسامه را بار دیگر اعلام کردند، اما باز هم این کار صورت نگرفت.

← سخن طبری
طبری می‌نویسد: «... کار سر نگرفت و مردم به هم می‌نگریستند تا خدای عزوجل پیغمبر را به جوار خویش برد. [۸]

← سخن ابن اثیر
ابن اثیر نیز می‌نویسد: «... مردم در حرکت با لشکر اسامه اکراه داشته و از آن ابا نمودند.» [۹] این فقط یک مورد از تخلفات مسلمانان از دستورات رسول گرامی اسلام بود. موارد متعدد دیگری هم مانند تخلف از دستور پیامبر در صلح حدیبیه [۱۰] و یا ممانعت از آوردن کاغذ و دوات برای پیامبر ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ قبل از رحلت بوده است که دیگر مجال پرداختن به آنها وجود ندارد. [۱۱]

انگیزه خلفا از نافرمانی[ویرایش]

اما انگیزه خلفا از نافرمانی در برابر دستورات پیامبر چه بود؟

← ۱. قدرت‌طلبی
قدرت‌طلبی و رسیدن به مقام دنیوی انگیزه بسیار قوی‌ای بود که موجب شد خلفا برخلاف دستورات پیامبر ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ عمل کنند. چرا عمر بن خطاب در روز پنج‌شنبه آخر عمر پیامبر ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ اجازه نداد که قلم و کاغذی برای رسول خدا بیاورند. عمر می‌گوید: «رسول خدا ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ تصمیم داشت به هنگام بیماریش تصریح به نام علی بکند؛ ولی من نگذاشتم.» [۱۲] عمر با اینکه حضرت را بر خویش برتر می‌دید و به نصب علی ـ علیه‌السلام ـ به امامت آگاه بود، اما به‌خاطر در دست داشتن خلافت و قدرت، این رهبری را به حضرت واگذار نکرد. عمر بارها در حل مسائل قضایی و عبادی و نظامی و... عاجز می‌شد، به حضرت مراجعه می‌کرد؛ به همین جهت بارها جمله «لولا علی لهلک عمر» [۱۳] را تکرار کرده است.

← ۲. حسادت
حضرت علی ـ علیه‌السلام ـ در جواب یکی از یارانش که پرسید: «چگونه خویشاوندان شما این مقام را از شما گرفتند با اینکه از همه سزاوارتر بودید، حضرت فرمود:... این امتیازی بود که حسد عده‌ای را برانگیخت و سخت به آن حرص ورزیدند.» [۱۴] و یا حضرت در خطبه‌ای دیگر می‌فرماید: «... بنا و ساختمان خلافت را از محل و پایه‌های اصلی‌اش منتقل ساخته، و در غیر موضع خود که معدن تمام خطاها و گذرگاه‌های گمراهی بود قرار دادند، در میان کسانی که در کینه و حسادت فرو رفته بودند.» [۱۵] قابل ذکر است که این حسادت را عمر بارها در زندگی‌اش آشکار کرده؛ چنانچه در گفت‌وگویش با ابن عباس می‌گوید: «... قریش مایل نیستند که اجازه دهند نبوت و خلافت در خاندان شما جمع شود؛ برای اینکه بدین وسیله احساس غرور و شادمانی خواهید کرد.» [۱۶]
از‌این‌رو حضرت زهرا ـ سلام‌الله‌علیها ـ در خطبه‌ای می‌فرماید: «چه عیبی از ابوالحسن ـ علیه‌السلام ـ می‌توانستند بگیرند؟ چرا از او ناراحت بودند؟ به خدا قسم به‌خاطر شمشیرش، از سرسختیش در کارهایش، از شدتش در صحنه‌های نبرد، از دقت و سخت‌گیری در مورد فرمان‌های خداوند...» [۱۷]

نتیجه بحث[ویرایش]

بنابراین به‌طور خلاصه می‌توان گفت که دنیاطلبی و حرص و کسب مقامات دنیوی و حسادت و سیاست باطل [۱۸] كه همه چيز را وارونه می‌ساخت، از انگيزه‌های اصلی بودند كه اين خلفا را وادار می‌كرد كه سخنان پيامبر ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ را ناديده بگيرند.

پانویس[ویرایش]
 
۱. حجرات(۴۹)،‌آیه ۱۴.    
۲. نهج‌البلاغه، ترجمه مرحوم محمد دشتی، قم، انتشارات ال علی، چاپ دهم، ۱۳۸۱، خطبه ۱۱۳، ۲۱۹.
۳. نهج‌البلاغه، ترجمه مرحوم محمد دشتی، قم، انتشارات ال علی، چاپ دهم، ۱۳۸۱، خطبه ۱۹۲، ص ۳۹۷.
۴. «الأسلام هو التسلیم»
۵. فارسی، جلال‌الدین، انقلاب تکاملی اسلام، تهران، آسیا، ص ۴۷.
۶. اسامه بن زید بن حارثه جوانی مستعد و باکفایت بود؛ در‌حالی‌که بیست سال بیشتر نداشت، رسول خدا ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ او را به‌عنوان فرمانده سپاه مسلمانان انتخاب کرد.
۷. طبری، محمد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، ترجمه ابوالقاسم پاینده، انتشارات اساطیر، چاپ دوم، ۱۳۶۲، ج ۴، ص ۱۳۱۳.
۸. طبری، محمد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، ترجمه ابوالقاسم پاینده، انتشارات اساطیر، چاپ دوم، ۱۳۶۲، ج ۴، ص ۱۳۱۳.
۹. ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ترجمه عباس خلیلی، مؤسسه مطبوعاتی علمی، ج ۱، ص ۳۹۶.    
۱۰. محمد بن جریر طبری، همان، ج ۳، ص ۱۱۲۵.
۱۱. مفید، الارشاد، بیروت، مؤسسه آل‌البیت، دوم، ۱۴۱۶، ج ۱، ص ۱۸۴.    
۱۲. موسوی، سیدشرف‌الدین، رهبری امام علی ـ علیه‌السلام ـ در قرآن و سنت، ترجمه محمدجعفر امامی، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱، ۱۳۷۰، ص ۴۹۷، به نقل از نهج‌البلاغه، خطبه ۱۵۷.
۱۳. . یعنی «اگر علی نبود - عمر هلاک شده بود».
۱۴. موسوی، سیدشرف‌الدین، رهبری امام علی ـ علیه‌السلام ـ در قرآن و سنت، ترجمه محمدجعفر امامی، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱، ۱۳۷۰، ص ۴۹۰، به نقل از نهج‌البلاغه.
۱۵. موسوی، سیدشرف‌الدین، رهبری امام علی ـ علیه‌السلام ـ در قرآن و سنت، ترجمه محمدجعفر امامی، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱، ۱۳۷۰، ص ۴۹۱، به نقل از نهج‌البلاغه، خطبه ۱۴۸.
۱۶. جعفری، سید‌حسین محمد، تشیع در مسیر تاریخ، ترجمه سیدمحمدتقی آیت‌اللهی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ ششم، ۱۳۷۲، ص ۵۸، به نقل از طبری، ج ۱، ص ۲۷۶۹.
۱۷. موسوی، سیدشرف‌الدین، رهبری امام علی ـ علیه‌السلام ـ در قرآن و سنت، ترجمه محمدجعفر امامی، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱، ۱۳۷۰، ص ۴۹۲، به نقل از جوهری در کتاب السقیفه و ابوطاهر در بلاغات النساء.
۱۸. تیجانی در این رابطه می‌گوید: «آنها فقط به دنبال سیاست بودند همان سیاستی که حقایق را وارونه می‌سازد و آیات قرآنی را به دیوار می‌زند ـ تیجانی، محمد، آنگاه هدایت شدم، ترجمه عباس‌علی براتی، قم، بنیاد معارف اسلامی، چاپ پانزدهم، ۱۳۷۴، ص ۲۶۲.


منبع[ویرایش]

سایت اندیشه قم    


رده‌های این صفحه : تاریخ خلفاء | خلافت




جعبه‌ابزار