امام علی النقیذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: امام هادی.
پرسش: توضیحاتی پیرامون زندگی‌نامه امام هادی علیه‌السلام ارائه فرمایید؟
پاسخ: امام هادی ـ علیه‌السلام ـ پیشوای دهم شیعیان، بنابر نظر مشهور در نیمۀ ذی‌الحجه سال ۲۱۲ ه.ق در مدینه به‌دنیا آمد. پدر بزرگوارش پیشوای نهم، امام جواد ـ علیه‌السلام ـ و مادرش بانوی گرامی «سُمانه مغربیه» است که کنیزی با فضیلت و تقوا بود. مشهورترین القاب امام دهم، «نقی» و «هادی» است و به آن حضرت «ابوالحسن الثالث» نیز می‌گویند. علم و دانش امام هادی ـ علیه‌السلام ـ همانند آباء و اجداد گرامی‌اش، علم لدنّی بود؛ یعنی مستقیماً از طریق غیب و هم‌چنین از علوم و معارف قرآن و سنت رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله و پدران بزرگوارش دریافت می‌نمود. امام هادی ـ علیه‌السلام ـ در سال ۲۵۴ ه.ق در شهر سامرا به وسیله زهری که به ایشان خورانده شد به شهادت رسیدند.

فهرست مندرجات

۱ - امام علی النقی
       ۱.۱ - ولادت
       ۱.۲ - نام، کنیه و القاب
       ۱.۳ - مشهورترین القاب
       ۱.۴ - نام همسر
۲ - امامت
۳ - ادله امامت امام هادی
       ۳.۱ - ادله عام
       ۳.۲ - ادله خاص
              ۳.۲.۱ - حدیثی از امام جواد
              ۳.۲.۲ - حدیثی دیگر
۴ - علم امام
       ۴.۱ - تألیفات
              ۴.۱.۱ - اول
              ۴.۱.۲ - دوم
              ۴.۱.۳ - چهارم
۵ - امام هادی و زیارت جامعۀ کبیره
۶ - شاگردان
       ۶.۱ - دیدگاه شیخ طوسی
       ۶.۲ - نام برخی شاگردان
۷ - سیرۀ عملی امام هادی
       ۷.۱ - أ. انس با پروردگار
              ۷.۱.۱ - دعاها
              ۷.۱.۲ - پارسایی امام
       ۷.۲ - ب. حلم و بردباری
       ۷.۳ - ماجرای بریحه عباسی
۸ - سیرۀ سیاسی
       ۸.۱ - اهمیت موضوع وکالت
       ۸.۲ - هدف سازمان وکالت
       ۸.۳ - راه ارتباط وکلا با امام
              ۸.۳.۱ - علی بن جعفر
       ۸.۴ - ادامه سیره سیاسی امام جواد
۹ - خلفای عباسی معاصر با امام
       ۹.۱ - فعالیت‌های امام در زمان خلفای قبل از متوکل
       ۹.۲ - ورود امام به سامرا
       ۹.۳ - نقلی از شیخ مفید
       ۹.۴ - روایتی از یحیی بن هرثمه
       ۹.۵ - دسیسه‌های متوکل علیه امام
۱۰ - شهادت امام هادی
۱۱ - پانویس
۱۲ - منبع

امام علی النقی

[ویرایش]


← ولادت


ابوالحسن علی النقی الهادی ـ علیه‌السلام ـ پیشوای دهم شیعیان، بنا بر نظر مشهور در نیمۀ ذی‌الحجه
[۱] حسینی عاملی‌، سید تاج الدین، التتمة فی تواریخ الأئمة علیهم السلام‌، ص ۱۳۵، بعثت، قم، چاپ اول، ۱۴۱۲ق؛ برای ولادت آن حضرت این‌گونه نیز نقل شده است: دوم، سوم، پنجم، سیزدهم، ماه رجب در سال ۲۱۲ و یا ۲۱۴ هجری قمری.
[۲] شامی، جمال الدین یوسف بن حاتم‌، الدر النظیم فی مناقب الأئمة اللهامیم‌، ص ۷۲۱، جامعه مدرسین‌، قم، چاپ اول، ۱۴۲۰ق
[۳] عاملی کفعمی، ابراهیم بن علی، المصباح للکفعمی (جنة الأمان الواقیة و جنة الإیمان الباقیة)، ص ۵۱۲، دار الرضی (زاهدی)، قم، چاپ دوم، ۱۴۰۵ق.
[۴] ابن طولون، الأئمة الاثنا عشر، شمس الدین محمد، ص ۱۰۸، منشورات الرضی، قم، بی‌تا.
[۵] جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی ائمه‌، ص ۴۹۹، انصاریان، قم، چاپ ششم، ۱۳۸۱ش.
سال ۲۱۲ ه.ق در مدینه به دنیا آمد.
[۷] شیخ مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ج ۲، ص ۲۹۷، کنگره شیخ مفید، قم، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
[۱۰] شیعی سبزواری‌، حسن بن حسین‌، راحة الأرواح در شرح زندگانی، فضائل و معجزات ائمه اطهار علیهم السلام، ص ۲۵۳، اهل قلم، تهران، چاپ دوم، ۱۳۷۸ش.
[۱۱] طبری، عمادالدین حسن بن علی‌، تحفة الأبرار فی مناقب الأئمة الأطهار علیهم السلام‌، ص ۱۶۹، دفتر نشر میراث مکتوب‌، تهران، چاپ اول، ۱۳۷۶ش.
[۱۲] شیخ عباس قمی‌، منتهی الآمال فی تواریخ النبی و الآل، ‌ج ۳، ص ۱۸۳۵، دلیل ما، قم، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.


← نام، کنیه و القاب


نام آن حضرت؛ علی، کنیه‌اش ابوالحسن و دارای القاب زیادی چون هادی، نقی، عالم، فقیه، امین، طیب، و مؤتَمَن است.

← مشهورترین القاب


مشهورترین القاب آن حضرت، هادی است.
[۱۶] حسینی عاملی‌، سید تاج الدین، التتمة فی تواریخ الأئمة علیهم السلام‌، ص ۱۳۵، بعثت، قم، چاپ اول، ۱۴۱۲ق
آن جناب را ابوالحسن ثالث (سوم)
[۱۷] . در اصطلاح راویان شیعه، مقصود از ابوالحسن اول، امام موسی بن جعفر علیه‌السلام، مقصود از ابوالحسن ثانی، امام رضا ـ علیه‌السلام ـ و مقصود از ابوالحسن ثالث، امام هادی ـ علیه‌السلام ـ می‌باشد.
نیز می‌گویند.
[۱۹] امین عاملی، سید محسن، أعیان الشیعة، ج ۲، ص ۳۷، دارالتعارف‌، بیروت، ۱۴۰۳ق.


← نام همسر


در منابع تاریخی برای امام هادی علیه‌السلام، تنها یک همسر ذکر شده است که برایش نام‌هایی چون حدیث یا سوسن ذکر کرده‌اند.
[۲۱] خزعلی، ابوالقاسم، موسوعة الإمام الهادی (ع)، ج ‌۱، ص ۵۰، مؤسسة ولی العصر (عج)، چاپ اول، قم، ۱۴۲۴ق.
[۲۲] علامه شوشتری‌، محمد تقی، رسالة فی تواریخ النبی و الآل‌، ص ۷۵، جامعه مدرسین، قم، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.


امامت

[ویرایش]

پس از شهادت امام جواد علیه‌السلام در سال ۲۲۰ه.ق فرزندش امام هادی ـ علیه‌السلام ـ که هنوز بیش از هشت سال نداشت، به امامت رسید. از آنجا که شیعیان به استثنای معدودی مشکل بلوغ امام دربارۀ امام جواد ـ علیه‌السلام ـ را پشت سر گذاشته بودند، در زمینۀ امامت امام هادی ـ علیه‌السلام ـ تردید خاصی برای بزرگان آنها به وجود نیامد.
[۲۳] جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی ائمه‌، ص ۵۰۱، انصاریان، قم، چاپ ششم، ۱۳۸۱ش.


ادله امامت امام هادی

[ویرایش]

در امامت آن جناب، دلایل عام و خاصی وجود دارد؛ مانند:

← ادله عام


احادیثی که از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل شده و در آن اسامی دوازده امام آمده است.

← ادله خاص


در احادیث متعددی نیز به‌صورت خاص به امامت آن حضرت تصریح شده است؛ مانند احادیث زیر:

←← حدیثی از امام جواد


امام جواد ـ علیه‌السلام ـ فرمود: «(پس از من) امر امامت به امام علی النقی علیه‌السلام واگذار خواهد شد، در صورتی که او پسر بچه‌ای است. دوباره فرمود: آری و کم‌تر از هفت‌ ساله، چنان‌که حضرت عیسی بن مریم ـ علیه‌السلام ـ نیز چنین بود».
[۲۴] مسعودی، علی بن حسین، اثبات الوصیّة، ص ۲۲۸ و ۲۲۹، انصاریان، قم‌، چاپ سوم، ۱۳۶۲ش‌.
[۲۵] شیخ حر عاملی، إثبات الهداة بالنصوص و المعجزات، ج ۴، ص ۴۱۷، اعلمی، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۵ق.


←← حدیثی دیگر


هم‌چنین آن حضرت فرمود: «امام بعد از من پسرم علی است. دستور او دستور من و سخنش سخن من است. فرمان‌برداری از او فرمان‌برداری از من است و امامت پس از او در فرزندش حسن خواهد بود...».

علم امام

[ویرایش]

علم و دانش امام هادی ـ علیه‌السلام ـ همانند آباء و اجداد گرامی‌اش، علم لدنّی بود؛ یعنی مستقیماً از طریق غیب و هم‌چنین از علوم و معارف قرآن و سنت رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله و پدران بزرگوارش دریافت می‌نمود.

← تألیفات


سید محسن امین (ره) تألیفاتی برای امام هادی ـ علیه‌السلام ـ برمی‌شمرد:
[۲۷] امین عاملی، سید محسن، أعیان الشیعة، ج‌۲، ص ۳۹، دار التعارف للمطبوعات‌، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌.


←← اول


نامه آن حضرت در رد معتقدان به جبر و تفویض و اثبات عدل و امر بین الامرین که در تحف العقول آمده است.

←← دوم


پاسخ‌های آن حضرت به سؤالات یحیی بن اکثم، که آن نیز در تحف العقول نقل شده است.

←← چهارم


گوشه‌ای از احکام دین، که ابن شهر آشوب در «مناقب» به آن اشاره کرده است.

امام هادی و زیارت جامعۀ کبیره

[ویرایش]

یکی از آثار ماندگار و ارزشمند امام هادی ـ علیه‌السلام ـ زیارت جامعه کبیره است که متقن‌ترین متن در «امام شناسی» است. زیارت جامعه، دارای مضامین بسیار عالی از زبان امام هادی ـ علیه‌السلام ـ است که در پاسخ به خواستۀ یکی از ارادتمندان اهل بیت علیهم‌السلام صادر شده است.
====سند زیارت====
صحت صدور و ارزش سندی این زیارت چنان است که علامه مجلسی (ره) می‌نویسد: «این‌که سخن دربارۀ زیارت جامعه، اندکی به درازا کشید، (اگرچه حق آن را به جهت پرهیز از طولانی شدن ادا نکردم) بدین خاطر است که این زیارت، صحیح‌ترین زیارت‌ها از جهت سند و فراگیرترین آنها نسبت به ائمه علیهم‌السلام است و در مقایسه با دیگر زیارت‌ها از فصاحت، بلاغت و منزلت بیش‌تری برخوردار است».

شاگردان

[ویرایش]

دوران زندگی امام هادی ـ علیه‌السلام ـ هرچند عصر اختناق و استبداد بود و امام علیه‌السلام برای فعالیت فرهنگی، علمی و سیاسی، آزادی عمل نداشت و از این نظر فضای جامعه با عصر امام باقر علیه‌السلام و امام صادق علیه‌السلام تفاوت فراوان داشت، اما آن حضرت در همان شرایط نامساعد، علاوه بر فعالیت‌های فرهنگی؛ نظیر مناظرات، مکاتبات، پاسخ‌گویی به شبهات و...، راویان و محدثان و بزرگانی از شیعه را تربیت کرد، علوم و معارف اسلامی را به آنان آموزش داد تا آنان، هم جامعۀ زمان خود را از آسیب‌های فرهنگی اعتقادی حفظ نمایند و هم این میراث بزرگ را به نسل‌های بعدی منتقل کنند.

← دیدگاه شیخ طوسی


شیخ طوسی (ره)، دانشمند نامدار اسلامی، تعداد شاگردان و اصحاب آن حضرت را در زمینه‌های مختلف علوم اسلامی، بیش از ۱۸۰ نفر می‌داند.

← نام برخی شاگردان


در میان شاگردان امام هادی ـ علیه‌السلام ـ چهره‌های درخشان علمی و معنوی و شخصیت‌های برجسته‌ای مانند: فضل بن شاذان، حسین بن سعید اهوازی، علی بن مهزیار اهوازی دورقی‌، ایوب بن نوح، حسن بن راشد (مکنّی به ابو علی غلام آل‌هلب بغدادی)، احمد بن محمد بن عیسی اشعری قمی و عثمان بن سعید عمری، به چشم می‌خورند که برخی از ایشان شاگرد ائمه دیگر نیز بوده و دارای آثار و تألیفات ارزشمند در زمینه‌های مختلف علوم اسلامی هستند.

سیرۀ عملی امام هادی

[ویرایش]

در این‌جا به منظور سرمشق گرفتن از اخلاق کریمه و رفتار سازنده آن حضرت، نمونه‌هایی را یادآور می‌شویم:

← أ. انس با پروردگار


با مطالعه در سیره ائمه اطهار علیهم‌السلام، صفتی را در آنها برجسته‌تر از همه صفات می‌بینیم و آن توجه به خدا و ارتباط با او و شب ‌زنده‌داری به عبادت و مناجات با خدا و تلاوت قرآن مجید است. امام هادی ـ علیه‌السلام ـ نیز چنین بودند.

←← دعاها


از امام هادی ـ علیه‌السلام ـ چندین دعا به یادگار مانده است و این دعاها نمونه حد انقطاع او از غیر و نهایت اتصال به حق تعالی است؛ مانند «خدایا! سرچشمه‌های کرامت و بزرگواری‌ات با بخشش‌های فراوانت مملو است و درهای مناجات به روی آرزومندان باز است، و توجهات تو برای کسی که در پیشگاهت خاضع است گسستنی نیست. دهان‌ها بسته شده است، درماندگی شدید گشته، و منتظران از صبر و بردباری ناتوان‌ مانده‌اند، و تو ای خداوند در کمین گاهی، ای خدایی که با وجود تأخیر بندگان در ادای وظیفه سخت‌گیری نمی‌کنی، و پناهندۀ به تو در امان است، و آن را که از مردم کناره گرفته و رو به تو آورده تکیه‌گاه سودمندی، خدایا نزدیکان به تو در امانند».
[۳۳] ابن طاووس، علی بن موسی، مهج الدعوات و منهج العبادات، محقق و مصحح: کرمانی، ابوطالب، محرر، محمد حسن، ص ۶۰، ‌دار الذخائر، قم، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.


←← پارسایی امام


پارسایی و انس با پروردگار، آن‌چنان نمودی در زندگی امام هادی ـ علیه‌السلام ـ داشت که برخی از شرح حال‌نویسان در مقام بیان برجستگی‌ها و صفات والای آن گرامی به ذکر این ویژگی پرداخته‌اند. «ابن کثیر» می‌نویسد: «او عابدی وارسته و زاهد بود».

← ب. حلم و بردباری


امام هادی ـ علیه‌السلام ـ همچون نیاکان خود در برابر ناملایمات بردبار بود و تا جایی که مصلحت اسلام ایجاب می‌کرد، با دشمنان و ناسزاگویان و اهانت کنندگان به ساحت مقدس آن حضرت، با بردباری برخورد می‌کرد.

← ماجرای بریحه عباسی


بریحه عباسی که مسئول نظارت بر اقامه نماز در حرمین شریفین (مکه و مدینه) بود، دربارۀ امام هادی علیه‌السلام ـ به متوکل نوشت: اگر به مکه و مدینه نیاز داری، علی بن محمد را از این دو شهر بیرون ببر؛ زیرا او مردم را به‌سوی خود خوانده و گروه زیادی از او پی‌روی کرده‌اند.
بر اثر سخن‌چینی‌ها و بدگویی‌های پی‌درپی بریحه، متوکل، امام هادی ـ علیه‌السلام ـ را از کنار حرم جد بزرگوارش رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله تبعید کرد. هنگامی که امام ـ علیه‌السلام ـ از «مدینه» به سمت «سامراء» در حرکت بود، بریحه نیز او را همراهی کرد. در بین راه بریحه رو به آن حضرت کرد و گفت: تو خود می‌دانی که عامل تبعید تو من بودم. با سوگندهای محکم و استوار، سوگند می‌خورم که چنان‌چه شکایت مرا نزد حاکم عباسی یا یکی از درباریان و فرزندان او ببری، تمام درختانت را در مدینه آتش می‌زنم و بردگان و خدمت‌کارانت را می‌کشم و چشمه‌های مزارعت را کور خواهم کرد و بدان‌که این کارها را خواهم کرد.
امام ـ علیه‌السلام ـ متوجه او شد و فرمود: «نزدیک‌ترین راه برای شکایت از تو این بود که دیشب شکایت تو را نزد خدا بردم و چون شکایت تو را بر خدا عرضه کردم، پس نزد غیر او از بندگانش نخواهم برد».
بریحه چون این سخن را از امام علیه‌السلام شنید، به دامن آن حضرت افتاد و تضرع کرد و از او تقاضای بخشش نمود. امام ـ علیه‌السلام ـ فرمود: تو را بخشیدم.
[۳۵] مسعودی، علی بن حسین، إثبات الوصیة للإمام علی بن أبی‌طالب، ص ۲۳۳، انصاریان، قم، چاپ سوم، ۱۴۲۶ق.


سیرۀ سیاسی

[ویرایش]

دوران‌ آخرین‌ امامان‌ شیعه‌ ـ علیهم‌السلام ـ همراه‌ با اختناق‌ شدید از سوی‌ خلفای‌ عباسی‌ بود. در‌عین‌حال در همین دوران، شیعه در سرتاسر بلاد اسلامی گسترده شده بود. رشد کمّی شیعه در این دوران، از فعالیت‌های ضد شیعی که از این دوره بر جای مانده و هم‌چنین از اقدامات سیاسی و نظامی حاکمان به منظور جلوگیری از گسترش روزافزون تشیع به خوبی روشن است.

← اهمیت موضوع وکالت


میان امام هادی ـ علیه‌السلام ـ و شیعیان عراق، یمن، مصر و نواحی دیگر نیز رابطه برقرار بود. سیستمی که ضامن پیدایش و دوام و استحکام این ارتباط بود، مسئلۀ وکالت بود. کسانی که به‌عنوان وکالت از طرف امام رضا علیه‌السلام و پس از آن امام جواد و امام هادی ـ علیهماالسلام ـ کار ایجاد و تنظیم ارتباط میان امام و شیعیان را بر عهده داشتند، علاوه بر جمع‌آوری خمس و ارسال آن برای امام، در معضلات کلامی و فقهی نیز، نقش سازنده‌ای داشته و در جا انداختن امامت امام بعدی، موقعیت محوری در منطقه خود داشتند. گاهی افرادی از این وکلا دستخوش انحراف از خط امام شده و مورد تکذیب آن حضرات قرار می‌گرفتند. در این شرایط کسان دیگری جای‌گزین آنها می‌شدند.
[۳۶] جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی ائمه‌، ص ۵۱۲ و ۵۱۳، انصاریان، قم، چاپ ششم، ۱۳۸۱ش.


← هدف سازمان وکالت


به‌هر‌روی نظام وکالت، نقشی اساسی در تثبیت موقعیت سیاسی و فرهنگی شیعه ایفا می‌کرد. هدف اصلی این سازمان، جمع‌آوری خمس، زکات، نذور و هدایا از مناطق مختلف توسط وکلا و تحویل آن به امام، و نیز پاسخ‌گویی امام به سؤالات و مشکلات فقهی و عقیدتی شیعیان و توجیه سیاسی آنان توسط وکیل امام بود. این سازمان کاربرد مؤثری در پیشبرد مقاصد امامان ـ علیهم‌السلام ـ داشت.

← راه ارتباط وکلا با امام


وکلای ائمه ـ علیهم‌السلام ـ بیشتر به وسیلۀ نامه، آن هم توسط افراد مطمئن با امام در رابطه بودند. بخش عمده‌ای از معارف فقهی و کلامی آن بزرگواران، طی نامه‌هایی به شیعیانشان می‌رسید که به نقل از نامه‌ها در مصادر حدیثی آمده و امروزه در دسترس ما قرار گرفته‌ است.

←← علی بن جعفر


علی بن جعفر یکی از وکلای امام هادی ـ علیه‌السلام ـ و از اهالی همینیا از روستاهای بغداد بود. دربارۀ وی گزارش‌هایی به متوکل رسیده بود که به دنبال آن او را بازداشت و زندانی کرد. وی پس از گذراندن دورۀ طولانی زندان، به دستور امام هادی ـ علیه‌السلام ـ رهسپار مکه گشت و تا آخر عمر در آن‌جا ماندگار شد.
[۳۷] جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی ائمه‌، ص ۵۱۳ و ۵۱۴، انصاریان، قم، چاپ ششم، ۱۳۸۱ش.


← ادامه سیره سیاسی امام جواد


خلاصه این‌که امام هادی ـ علیه‌السلام ـ که در سامرا تحت نظر و کنترل شدیدی قرار گرفته بود، برنامه تعیین کارگزاران و نمایندگان را که پدرش امام جواد ـ علیه‌السلام ـ اجرا کرده بود، ادامه داد و نمایندگان و وکلایی در مناطق و شهرهای مختلف منصوب کرد و بدین وسیله یک سازمان ارتباطی هدایت شده و هماهنگ به وجود آورد که هدف‌های یادشده را تأمین می‌کرد.

خلفای عباسی معاصر با امام

[ویرایش]

دورۀ امامت حضرت هادی ـ علیه‌السلام ـ در زمان چند تن از خلفای عباسی بود که به ترتیب زمان، عبارت‌اند از:
۱. معتصم، برادر مأمون (۲۱۷ ـ ۲۲۷)؛
۲. واثق، پسر معتصم (۲۲۷ ـ ۲۳۲)؛
۳. متوکل، برادر واثق (۲۳۲ ـ ۲۴۸)؛
۴. منتصر، پسر متوکل (۶ ماه)؛
۵. مستعین، پسر عموی منتصر (۲۴۸ ـ ۲۵۲)؛
۶. معتز، پسر دیگر متوکل (۲۵۲ - ۲۵۵).
[۳۹] پیشوایی، مهدی، سیرۀ پیشوایان، ص ۵۶۸، مؤسسه تحقیقاتی و تعلیماتی امام صادق (ع)، چاپ سوم، قم، ۱۳۷۵ش.


← فعالیت‌های امام در زمان خلفای قبل از متوکل


در زمان خلفای قبل از متوکل، ایشان در مدینه بودند که فعالیت‌های مختلفی از جمله ارتباط با شیعیان و مطلع کردن آنها از جریانات سیاسی را انجام می‌دادند.

← ورود امام به سامرا


امام هادی ـ علیه‌السلام ـ به دستور متوکل و به اجبار او وارد سامرّا شد.
[۴۱] شیخ مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ج ۲، ص ۳۰۹ ـ ۳۱۱، کنگره شیخ مفید، قم، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
[۴۲] جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی ائمه‌، ص ۵۰۳ و ۵۰۴، انصاریان، قم، چاپ ششم، ۱۳۸۱ش.


آن حضرت به هنگام ورود به سامرا، با استقبال مردم مواجه شد و در خانۀ خزیمة بن حازم سکنا داده شد.
[۴۳] مسعودی، علی بن حسین، إثبات الوصیة للإمام علی بن أبی‌طالب، ص ۲۳۷، انصاریان، قم، چاپ سوم، ۱۴۲۶ق.


← نقلی از شیخ مفید


اما به نقل شیخ مفید، نخستین روزی که امام وارد سامرا شد، متوکل دستور داد تا او را یک روز در «خان صعالیک» (محل فرود کاروان‌ها، مسافرخانه) نگاه داشتند و روز بعد به خانه‌ای که برای اسکان آن حضرت در نظر گرفته شده بود، بردند.
[۴۵] شیخ مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ج ۲، ص ۳۱۱، کنگره شیخ مفید، قم، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.


← روایتی از یحیی بن هرثمه


یحیی بن هرثمه می‌گوید: وقتی در سر راهمان وارد بغداد شدیم، اسحاق بن ابراهیم طاهری را که والی بغداد بود دیدم. او دربارۀ امام به من چنین گفت: ای یحیی! این مرد فرزند رسول خداست؛ با توجه به وضعیت اخلاقی متوکل ـ که خود بدان آشنایی کامل داری ـ اگر دربارۀ او گزارش تحریک‌آمیزی به خلیفه بدهی او را می‌کشد؛ و اگر چنین شود، در روز قیامت کارت با رسول خداست. هنگامی که به سامرا رسیدیم نخست وصیف ترکی را دیدم و خبر ورود امام را به اطلاع وی رساندم. او گفت: اگر یک مو از سر این مرد کم شود، بازخواست خواهی شد. سپس پیش متوکل رفتم و گزارشی دادم که حاکی از حسن سیرت و ورع و زهد امام بود و بدو گفتم که در جریان تفتیش از منزل او، چیزی جز چند کتاب علمی و مصحف نیافتم.
[۴۶] مسعودی، أبوالحسن علی بن الحسین بن علی، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق: اسعد داغر، ج ۴، ص ۸۵، دارالهجرة، قم، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
[۴۷] سبط بن جوزی، تذکرة الخواص‌، ص ۳۲۲، منشورات الشریف الرضی‌، قم، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.

امام ـ علیه‌السلام ـ تا پایان عمر خود ـ بیش از بیست سال ـ در این شهر به سر برد.

← دسیسه‌های متوکل علیه امام


«وَ أَقَامَ أَبُو الْحَسَنِ ـ علیه‌السلام ـ مُدَّةَ مُقَامِهِ بِسُرَّمَنْ‌رَأَی مُکَرَّماً فِی ظَاهِرِ حَالِهِ یجْتَهِدُ الْمُتَوَکِّلُ فِی إِیقَاعِ حِیلَةٍ بِهِ فَلَا یتَمَکَّنُ مِنْ ذَلِک‌»؛ شیخ مفید با اشاره به اقامت اجباری امام در سامرا می‌نویسد: «آن حضرت به ظاهر مورد احترام خلیفه بود؛ ولی در باطن به‌وسیله متوکل دسیسه‌هایی علیه آن حضرت می‌شد که هیچ‌یک از این نقشه‌ها در عمل موفق نبود».
[۴۸] مسعودی، أبوالحسن علی بن الحسین بن علی، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق: اسعد داغر، ج ۴، ص ۸۵، دار الهجرة، قم، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
[۴۹] سبط بن جوزی، تذکرة الخواص‌، ص ۳۲۲، منشورات الشریف الرضی‌، قم، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.


شهادت امام هادی

[ویرایش]

امام علی النقی ـ علیه‌السلام ـ در ماه رجب سال ۲۵۴ ه.ق
[۵۰] شیخ مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ج ۲، ص ۲۹۷، کنگره شیخ مفید، قم، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
[۵۳] گنجی شافعی‌، محمد بن یوسف، کفایة الطالب فی مناقب علی بن أبی‌طالب‌، ص ۴۵۸، دار إحیاء تراث أهل البیت علیهم السلام‌، تهران، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
در شهر سامرا به‌وسیله زهری که به ایشان خورانده شد، به شهادت رسیدند.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. حسینی عاملی‌، سید تاج الدین، التتمة فی تواریخ الأئمة علیهم السلام‌، ص ۱۳۵، بعثت، قم، چاپ اول، ۱۴۱۲ق؛ برای ولادت آن حضرت این‌گونه نیز نقل شده است: دوم، سوم، پنجم، سیزدهم، ماه رجب در سال ۲۱۲ و یا ۲۱۴ هجری قمری.
۲. شامی، جمال الدین یوسف بن حاتم‌، الدر النظیم فی مناقب الأئمة اللهامیم‌، ص ۷۲۱، جامعه مدرسین‌، قم، چاپ اول، ۱۴۲۰ق
۳. عاملی کفعمی، ابراهیم بن علی، المصباح للکفعمی (جنة الأمان الواقیة و جنة الإیمان الباقیة)، ص ۵۱۲، دار الرضی (زاهدی)، قم، چاپ دوم، ۱۴۰۵ق.
۴. ابن طولون، الأئمة الاثنا عشر، شمس الدین محمد، ص ۱۰۸، منشورات الرضی، قم، بی‌تا.
۵. جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی ائمه‌، ص ۴۹۹، انصاریان، قم، چاپ ششم، ۱۳۸۱ش.
۶. شیخ مفید، الإرشاد، ج ۲، ص ۲۹۷، کنگره شیخ مفید، قم.    
۷. شیخ مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ج ۲، ص ۲۹۷، کنگره شیخ مفید، قم، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
۸. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح:غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، ج ۱، ص ۴۹۷، دار الکتب الإسلامیة، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.    
۹. طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری بأعلام الهدی‌، ج ۲، ص ۱۰۹، مؤسسه آل البیت، قم، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.    
۱۰. شیعی سبزواری‌، حسن بن حسین‌، راحة الأرواح در شرح زندگانی، فضائل و معجزات ائمه اطهار علیهم السلام، ص ۲۵۳، اهل قلم، تهران، چاپ دوم، ۱۳۷۸ش.
۱۱. طبری، عمادالدین حسن بن علی‌، تحفة الأبرار فی مناقب الأئمة الأطهار علیهم السلام‌، ص ۱۶۹، دفتر نشر میراث مکتوب‌، تهران، چاپ اول، ۱۳۷۶ش.
۱۲. شیخ عباس قمی‌، منتهی الآمال فی تواریخ النبی و الآل، ‌ج ۳، ص ۱۸۳۵، دلیل ما، قم، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
۱۳. طبری، محمد بن جریر بن رستم‌، دلائل الإمامة، ص ۴۱۱، بعثت، قم، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.    
۱۴. طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری بأعلام الهدی‌، ج ۲، ص ۱۰۹، مؤسسه آل البیت، قم، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.    
۱۵. ابن شهر آشوب مازندرانی‌، مناقب آل ابی‌طالب، ج ۴، ص ۴۰۱، مؤسسه انتشارات علامه، قم، ۱۳۷۹ق.    
۱۶. حسینی عاملی‌، سید تاج الدین، التتمة فی تواریخ الأئمة علیهم السلام‌، ص ۱۳۵، بعثت، قم، چاپ اول، ۱۴۱۲ق
۱۷. . در اصطلاح راویان شیعه، مقصود از ابوالحسن اول، امام موسی بن جعفر علیه‌السلام، مقصود از ابوالحسن ثانی، امام رضا ـ علیه‌السلام ـ و مقصود از ابوالحسن ثالث، امام هادی ـ علیه‌السلام ـ می‌باشد.
۱۸. طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری بأعلام الهدی‌، ج ۲، ص ۱۰۹، مؤسسه آل البیت، قم، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.    
۱۹. امین عاملی، سید محسن، أعیان الشیعة، ج ۲، ص ۳۷، دارالتعارف‌، بیروت، ۱۴۰۳ق.
۲۰. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح:غفاری، علی‌اکبر، آخوندی، محمد، ج ۱، ص ۵۰۳، دارالکتب الإسلامیة، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.    
۲۱. خزعلی، ابوالقاسم، موسوعة الإمام الهادی (ع)، ج ‌۱، ص ۵۰، مؤسسة ولی العصر (عج)، چاپ اول، قم، ۱۴۲۴ق.
۲۲. علامه شوشتری‌، محمد تقی، رسالة فی تواریخ النبی و الآل‌، ص ۷۵، جامعه مدرسین، قم، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.
۲۳. جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی ائمه‌، ص ۵۰۱، انصاریان، قم، چاپ ششم، ۱۳۸۱ش.
۲۴. مسعودی، علی بن حسین، اثبات الوصیّة، ص ۲۲۸ و ۲۲۹، انصاریان، قم‌، چاپ سوم، ۱۳۶۲ش‌.
۲۵. شیخ حر عاملی، إثبات الهداة بالنصوص و المعجزات، ج ۴، ص ۴۱۷، اعلمی، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۵ق.
۲۶. شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، محقق و مصحح:غفاری، علی اکبر، ج ۱، ص ۳۷۸، دارالکتب الاسلامیة، تهران، چاپ دوم، ۱۳۹۵ق.    
۲۷. امین عاملی، سید محسن، أعیان الشیعة، ج‌۲، ص ۳۹، دار التعارف للمطبوعات‌، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌.
۲۸. ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول عن آل الرسول صلی الله علیه و آله، محقق و مصحح:غفاری، علی‌اکبر، ص ۴۵۸ ۴۷۵، جامعه مدرسین، قم، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.    
۲۹. ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول عن آل الرسول صلی الله علیه و آله، محقق و مصحح:غفاری، علی‌اکبر، ص ۴۷۶ ۴۸۱، جامعه مدرسین، قم، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.    
۳۰. مناقب آل ابی‌طالب، ج ۴، ص ۴۲۴، مؤسسه انتشارات علامه، قم، ۱۳۷۹ق؛ «وَ خَرَجَ مِنْ عِنْدِ أَبِی‌مُحَمَّدٍ علیه‌السلام فِی سَنَةِ خَمْسٍ وَ خَمْسِینَ وَ مِائَتَینِ کِتَابُ تَرْجَمَةٍ فِی جِهَةِ رِسَالَةِ الْمُقْنِعَةِ یشْتَمِلُ عَلَی أَکْثَرِ عِلْمِ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ وَ أَوَّلُهُ أَخْبَرَنِی عَلِی بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی وَ ذَکَرَ الْحِمْیرِی فِی کِتَابٍ سَمَّاهُ مُکَاتَبَاتِ‌ الرِّجَالِ‌ عَنِ الْعَسْکَرِیینِ مِنْ قِطْعَةٍ وَ مِنْ أَحْکَامِ الدِّین‌».    
۳۱. مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، ج ۹۹، ص ۲۰۷، مؤسسة الوفاء، بیروت، سال ۱۴۰۴ق.    
۳۲. شیخ طوسی، رجال الطوسی، تحقیق:قیّومی اصفهانی، جواد، ص ۳۸۳ ۳۹۴، جامعه مدرسین‌، قم‌، چاپ اول، ۱۴۱۵ق‌.    
۳۳. ابن طاووس، علی بن موسی، مهج الدعوات و منهج العبادات، محقق و مصحح: کرمانی، ابوطالب، محرر، محمد حسن، ص ۶۰، ‌دار الذخائر، قم، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
۳۴. ابن کثیر دمشقی‌، عماد الدین، البدایة و النهایة، ج ‌۱۱، ص ۱۵، دارالفکر، بیروت‌، بی‌تا؛ «و قد کان عابدا زاهدا».    
۳۵. مسعودی، علی بن حسین، إثبات الوصیة للإمام علی بن أبی‌طالب، ص ۲۳۳، انصاریان، قم، چاپ سوم، ۱۴۲۶ق.
۳۶. جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی ائمه‌، ص ۵۱۲ و ۵۱۳، انصاریان، قم، چاپ ششم، ۱۳۸۱ش.
۳۷. جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی ائمه‌، ص ۵۱۳ و ۵۱۴، انصاریان، قم، چاپ ششم، ۱۳۸۱ش.
۳۸. طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری بأعلام الهدی‌، ج ۲، ص ۱۰۹، مؤسسه آل البیت، قم، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.    
۳۹. پیشوایی، مهدی، سیرۀ پیشوایان، ص ۵۶۸، مؤسسه تحقیقاتی و تعلیماتی امام صادق (ع)، چاپ سوم، قم، ۱۳۷۵ش.
۴۰. شیخ مفید، الإرشاد، ج ۲، ص ۳۰۹ ۳۱۱، کنگره شیخ مفید، قم.    
۴۱. شیخ مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ج ۲، ص ۳۰۹ ـ ۳۱۱، کنگره شیخ مفید، قم، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
۴۲. جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی ائمه‌، ص ۵۰۳ و ۵۰۴، انصاریان، قم، چاپ ششم، ۱۳۸۱ش.
۴۳. مسعودی، علی بن حسین، إثبات الوصیة للإمام علی بن أبی‌طالب، ص ۲۳۷، انصاریان، قم، چاپ سوم، ۱۴۲۶ق.
۴۴. شیخ مفید، الإرشاد، ج ۲، ص ۳۱۱، کنگره شیخ مفید، قم.    
۴۵. شیخ مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ج ۲، ص ۳۱۱، کنگره شیخ مفید، قم، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
۴۶. مسعودی، أبوالحسن علی بن الحسین بن علی، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق: اسعد داغر، ج ۴، ص ۸۵، دارالهجرة، قم، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
۴۷. سبط بن جوزی، تذکرة الخواص‌، ص ۳۲۲، منشورات الشریف الرضی‌، قم، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
۴۸. مسعودی، أبوالحسن علی بن الحسین بن علی، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق: اسعد داغر، ج ۴، ص ۸۵، دار الهجرة، قم، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
۴۹. سبط بن جوزی، تذکرة الخواص‌، ص ۳۲۲، منشورات الشریف الرضی‌، قم، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
۵۰. شیخ مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ج ۲، ص ۲۹۷، کنگره شیخ مفید، قم، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
۵۱. شیخ مفید، الإرشاد، ج ۲، ص ۲۹۷، کنگره شیخ مفید، قم.    
۵۲. طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری بأعلام الهدی‌، ج ۲، ص ۱۰۹، مؤسسه آل البیت، قم، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.    
۵۳. گنجی شافعی‌، محمد بن یوسف، کفایة الطالب فی مناقب علی بن أبی‌طالب‌، ص ۴۵۸، دار إحیاء تراث أهل البیت علیهم السلام‌، تهران، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
۵۴. ابن همام اسکافی، محمد بن همام بن سهیل‌، منتخب الأنوار فی تاریخ الأئمة الأطهار علیهم السلام‌، تحقیق و استدراک:هزار، علی‌رضا، ص ۸۵، دلیل ما، قم، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.    
۵۵. طبری، محمد بن جریر بن رستم‌، دلائل الإمامة، ص ۴۰۹، بعثت، قم، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.    
۵۶. مناقب آل ابی‌طالب، ج ۳، ص ۵۰۶، مؤسسه انتشارات علامه، قم، ۱۳۷۹ق.    


منبع

[ویرایش]
پایگاه اسلام کوئست.    


رده‌های این صفحه : امام هادی | تاریخ معصومان




جعبه ابزار
جعبه‌ابزار