آیه ۱۰۰ سوره توبهذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: ایمان ، امام علی علیه‌السلام، بلوغ ، پیامبر صلی‌الله‌علیه وآله، اسلام ، کمال، بلوغ جسمی، بلوغ فکری.
پرسش: آیا آیه ۱۰۰ سوره توبه (۹)    " وَ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرینَ وَ الْأَنْصارِ... " در شأن امام علی نازل شده است؟ چنان‌که زراره از امام صادق ـ علیه‌السلام ـ نقل کرده است، اگر چنین باشد استعمال صیغه جمع بر یک فرد، چگونه توجیه‌پذیر است؟ و با چشم پوشی از این آیه، آیا واقعیت تاریخی این مطلب را ثابت می کند که از میان مردان علی بن ابی‌طالب اولین شخصی بود که به رسول خدا ایمان آورد؟! یا کسی دیگر غیر از او به این افتخار نایل آمد.
پاسخ: چه این‌که آیه ۱۰۰ سوره توبه (۹)     " وَ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرینَ وَ الْأَنْصارِ... "، در شأن امام علی نازل شده باشد یا نشده باشد، هیچ تفاوتی در اولین مسلمان بودن وی نمی‌کند؛ زیرا به اجماع ثابت شده است اولین کسی که از میان زنان به پیامبر اسلام ـ صلی‌الله‌علیه وآله ـ ایمان آورد، حضرت خدیجه همسر با وفا و گرامی آن حضرت است، و از میان مردان ـ تمام عالمان شیعه و بسیاری از اهل سنت معتقدند ـ امام علی ـ علیه‌السلام ـ اولین کسی بود که دعوت پیامبر اسلام ـ صلی‌الله‌علیه وآله ـ را لبیک گفت. از این جهت علی اولین کسی است که مصداق این آیه است و آیه بر او تطبیق داده می‌شود.
اما دزباره اشکال کلمه جمع (السابقون) و اراده مفرد از آن باید گفت:این استعمال یعنی اطلاق صیغه جمع بر یک فرد یا دو فرد، چیز تازه‌ای نیست؛ زیرا چه در قرآن و چه در ادبیات عرب و غیر عرب، فراوان استعمال شده است که لفظ جمع می‌آورند و از آن یک فرد اراده می‌کنند که در ذیل به تعدادی از آنها به‌عنوان نمونه اشاره می‌شود.

فهرست مندرجات
۱ - یادآوری چند نکته اساسی
۲ - نکته اول
       ۲.۱ - أ. استناد به روایاتی از اهل سنت
              ۲.۱.۱ - ۱. روایتی در تاریخ طبری
              ۲.۱.۲ - ۲. روایتی از ابن اثیر
              ۲.۱.۳ - ۳. روایتی از احمد بن حنبل
              ۲.۱.۴ - ۴.روایتی از ترمذی
              ۲.۱.۵ - ۵. روایتی از ابن سعد
              ۲.۱.۶ - زمان ایمان آوردن امام علی
              ۲.۱.۷ - سخنی از ابن عبدالبر
              ۲.۱.۸ - ابوجعفر اسکافی
       ۲.۲ - ب. استناد به روایاتی از منابع شیعه
              ۲.۲.۱ - ۱. سخنانی از امام حسن مجتبی
              ۲.۲.۲ - ۲. سخنی از امام صادق
       ۲.۳ - ج. دلیلی بر رد ابوبکر به‌عنوان اولین ایمان‌آورنده
       ۲.۴ - د. بیان یک شبهه درباره نابالغ بودن امام علی
              ۲.۴.۱ - پاسخ اول
              ۲.۴.۲ - پاسخ دوم
              ۲.۴.۳ - پاسخ سوم
              ۲.۴.۴ - پاسخ ابی‌الحدید
              ۲.۴.۵ - پاسخ صاحب شرح کشف المراد
              ۲.۴.۶ - بیان چند نکته درباره کمال و بلوغ فکری
۳ - نکته دوم
۴ - مسئله اشکال کلمه جمع و اراده مفرد
       ۴.۱ - اولاً
       ۴.۲ - ثانیاً
              ۴.۲.۱ - ۱. دلیل اول
              ۴.۲.۲ - ۲. دلیل دوم
۵ - پانویس
۶ - منبع

یادآوری چند نکته اساسی[ویرایش]

قبل از ورود در تفسیر آیه " وَ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرینَ وَ الْأَنْصارِ... "، و بیان شأن نزول آن، توجه به دو نکته اساسی ضروری است.
یک. بدون در نظر گرفتن این آیه و آیات دیگر، آیا امام علی ـ علیه‌السلام ـ اولین کسی بود که به پیامبر اسلام ـ صلی‌الله‌علیه وآله ـ ایمان آورد. به بیان دیگر آیا واقعیت تاریخی این مطلب را ثابت می‌کند که از میان مردان علی بن ابی‌طالب، اولین شخصی بود که به رسول خدا ایمان آورد؟!
دو. بر فرض این‌که آیه " السابقون الاولون... " در شأن فرد خاصی نازل نشده باشد؛ اما آیا از باب جری و تطبیق ـ نه از باب حصر سبب نزول ـ می‌توان آن را بر امام علی تطبیق داد؟ یا خیر!

نکته اول[ویرایش]

در مورد نکته نخست، باید گفت:هر کسی که به کتاب‌های تفسیر، حدیث و سیره ( تاریخ زندگانی معصوم ) مراجعه کند، به‌روشنی خواهد یافت که داستان اولین ایمان‌آورندگان در اسلام، آن‌چنان جای خاص و ویژه دارد که جای هیچ‌گونه شک و تردید در آن نیست، به‌ویژه هنگام بحث از آیه مورد نظر.
اکنون در مقام جواب از پرسش اول، یعنی آیا علی بن ابی‌طالب اولین مرد مسلمان بود، می‌گوییم: مورخان از اهل سنت و شیعه به اجماع معتقدند، از میان زنان اولین کسی که به پیامبر اسلام ـ صلی‌الله‌علیه وآله ـ ایمان آورد، حضرت خدیجه همسر با وفا و گرامی پیامبر است. اما از میان مردان، تمام عالمان شیعه و بسیاری از اهل سنت بر آنند، امام علی ـ علیه‌السلام ـ اولین کسی بود که دعوت پیامبر اسلام را لبیک گفت. [۱]
البته برخی این فضیلت و ویژ‌گی امام ، یعنی پیش‌گامی در اسلام را به دیگران نسبت داده‌اند! به این بهانه که آن حضرت در آن زمان در سن نوجوانی بود. در این مقال در‌صدد نقد این تنگ‌نظری‌ها نیستیم؛ چراکه مهم اثبات این مسئله از طریق روایات است؛ از‌این‌رو در این فرصت به چند روایت از باب نمونه اشاره خواهیم کرد.

← أ. استناد به روایاتی از اهل سنت

←← ۱. روایتی در تاریخ طبری
در‌باره این موضوع در تاریخ طبری آمده است:گذشتگان در مسئله ایمان آوردن اولین فرد بعد از خدیجه نسبت به رسول خدا اختلاف نمودند. برخی می‌گویند: اولین مردی که به پیامبر ایمان آورد و پشت سرش نماز خواند، علی بن ابی‌طالب بود. طبری سپس می‌نویسد:ابن حمید می‌گوید:ابراهیم بن مختار، از شعبه و او از ابی‌بلج، او از عمرو بن میمون، و او از ابن عباس نقل کرده است که اولین کسی که پشت سر رسول خدا نماز خواند، علی بود. [۲]
طبری همچنین از جابر نقل می‌کند که پیامبر روز دوشنبه مبعوث به رسالت شد و علی در روز سه‌شنبه نماز گزارد. [۳] وی از زید بن ارقم نقل می‌کند: اولین کسی که به پیامبر ایمان آورد، علی بود. [۴]

←← ۲. روایتی از ابن اثیر
ابن اثیر، از زید بن ارقم نقل می‌کند:اولین کسی که به پیامبر اسلام ایمان آورد، علی بود. نیز عفیف کندی می‌گوید: کارم تجارت بود، در این مسیر به مکه رسیدم که ایام حج بود. عباس را دیدم، در آن هنگام مشاهده کردم مردی آمد و در کنار کعبه نماز گزارد، بعد از آن بانویی آمد و به وی اقتدا کرد، پس از آن نوجوانی آمد و با او نماز خواند. سپس پرسیدم ای عباس، این دین چیست؟ عباس در پاسخ گفت:این مرد محمد بن عبد الله برادر‌زاده من است و آن خانم همسر وی و آن نوجوان علی بن ابی‌طالب است که به او ایمان آوردند. پس از آن گفت به خدا سوگند هیچ کس در روی زمین به غیر از این سه نفر نمی‌داند این دین چیست. عفیف گفت ای کاش من چهارمی آنها بودم. [۵]

←← ۳. روایتی از احمد بن حنبل
احمد بن حنبل می‌گوید: وکیع از شعبه، و او از عمرو بن مره، و او از ابی‌حمزه هم‌پیمان انصار و او از زید بن ارقم گفت که اولین کسی که به رسول خدا ایمان آورد، علی بود. [۶]

←← ۴.روایتی از ترمذی
ترمذی در سنن می‌نویسد: شنیدم که زید بن ارقم می‌گفت: اولین فردی که اسلام آورد، علی بود. [۷]

←← ۵. روایتی از ابن سعد
ابن سعد در کتاب طبقات می‌نویسد:وکیع بن جراح و یزید بن هارون و عفان بن مسلم، از شعبه، از ابی‌حمزه، از زید بن ارقم به من خبر داد، اول کسی که به پیامبر اسلام ایمان آورد، علی بود. [۸]
این مسئله در میان عالمان اهل سنت آن‌چنان شهرت یافت، به‌گونه‌ای که گروهی از آنان در این مسئله اتفاق نظر دارند، از جمله آنها حاکم نیشابوری است، در مستدرک صحیحین و کتاب المعرفه؛ چنان‌که این مطلب را قرطبی به نقل از او بیان کرده است:

←← زمان ایمان آوردن امام علی
میان مورخان در اولین مسلمان بودن علی بن ابی‌طالب اختلافی نیست، آنچه را که اختلافی است، این است که آیا ایمان او در زمان بلوغش بود یا نه. [۹]

←← سخنی از ابن عبدالبر
ابن عبدالبر در کتاب استیعاب می‌گوید:این مسئله اجماعی و مورد اتفاق است که اولین کسی که به رسول خدا ایمان آورد، خدیجه و بعد از او علی بود. [۱۰]

←← ابوجعفر اسکافی
ابوجعفر اسکافی می‌گوید:تمام مردم افتخار علی در سبقت به اسلام را روایت کرده‌اند. [۱۱]

← ب. استناد به روایاتی از منابع شیعه
آنچه را که تاکنون بیان شد از منابع و متون روایی و تاریخی اهل سنت بود. در این موضوع، اما از منابع شیعی تنها به گوشه‌هایی از آنچه را که صاحب تفسیر البرهان نقل کرده است، اکتفا می‌کنیم:

←← ۱. سخنانی از امام حسن مجتبی
در خطبه امام حسن مجتبی ـ علیه‌السلام ـ بعد از صلح با معاویه چنین آمده است:پدرم اولین کسی بود که دعوت خدای متعال و رسولش را استجابت نمود و اول کسی بود که ایمان آورد و خدا و رسولش را تصدیق کرد. [۱۲]
ابن شهر آشوب مازندرانی می‌گوید:اما روایات در مورد پیش‌گامی علی در اسلام کتاب‌ها در‌باره آن نوشته شده است. [۱۳]

←← ۲. سخنی از امام صادق
امام صادق ـ علیه‌السلام ـ می‌فرماید: آیه السابقون الاولون... در حق علی و کسانی که از رسول خدا متابعت نمودند، از مهاجرین و انصار ... نازل شده و برای آنان بهشت با نهرهای جاری مهیا شده است که در آن ابدی و جاودانند، این همان فوز عظیم است. [۱۴]
در این قسمت به همین مقدار بسنده می‌کنیم و می‌گوییم جای هیچ شک و تردید نیست که امام علی ـ علیه‌السلام ـ به حق اولین کسی است که به رسول و فرستاده خدا ایمان آورد.

← ج. دلیلی بر رد ابوبکر به‌عنوان اولین ایمان‌آورنده
اما کسانی که می‌گویند اولین ایمان‌آورنده به رسول خدا ابوبکر بود، دلایلشان از سوی عالمان شیعی رد شده است. از جمله کسانی که دلایل آنها را رد نموده، صاحب تفسیر نمونه است. وی در این‌باره چنین می‌گوید:
"جالب این است که گروهی که نتوانسته‌اند سبقت علی ـ علیه‌السلام ـ را در ایمان و اسلام انکار کنند، به عللی می‌کوشند آن را به نحو دیگری انکار ، یا کم اهمیت جلوه دهند و بعضی دیگر تلاش می‌کنند که به جای آن حضرت ابو‌بکر را اولین مسلمان اعلام کنند.

← د. بیان یک شبهه درباره نابالغ بودن امام علی
گاهی می‌گویند علی ـ علیه‌السلام ـ در آن هنگام ده ‌ساله بود و طبعاً نابالغ، بنابر‌این اسلام او به‌عنوان اسلام یک نوجوان تأثیری در قوت و قدرت جبهه مسلمانان در برابر دشمن ندارد. [۱۵] و این به‌راستی عجیب است؛ چراکه:

←← پاسخ اول
ایرادی است بر شخص پیامبر صلی‌الله‌علیه وآله؛ زیرا می‌دانیم هنگامی‌که در یوم الدار پیامبر، اسلام را به عشیره و طایفه خود عرضه داشت، هیچ کس آن را نپذیرفت، جز علی ـ علیه‌السلام ـ که برخاست و اعلام اسلام نمود. پیامبر ـ صلی‌الله‌علیه وآله ـ اسلامش را پذیرفت و حتی اعلام کرد که تو برادر، وصی و جانشین منی!.

←← پاسخ دوم
همان‌گونه که بیان کردیم کمی سن علی ـ علیه‌السلام ـ در آن روز به‌هیچ‌وجه از اهمیت موضوع نمی‌کاهد، به‌ویژه این‌که قرآن در‌باره حضرت یحیی صریحاً می‌فرماید:" وَ آتَیْناهُ الْحُکْمَ صَبِیًّا [۱۶] ما فرمان را به او در حال کودکی دادیم" و در‌باره عیسی ـ علیه‌السلام ـ نیز می‌خوانیم که در حال کودکی به سخن آمد و به آنها که درباره او گرفتار شک و تردید بودند گفت:" إِنِّی عَبْدُ اللَّهِ آتانِیَ الْکِتابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّاً [۱۷] من بنده خدایم، کتاب آسمانی به من داده و مرا پیامبر قرار داده است.

←← پاسخ سوم
این موضوع از نظر تاریخی مسلم نیست که ابوبکر سومین نفری باشد که اسلام را پذیرفته است؛ بلکه در بسیاری از کتاب‌های تاریخ و حدیث اسلام آوردن گروه دیگری را قبل از او ذکر کرده‌اند.

←← پاسخ ابی‌الحدید
به علاوه ابن ابی‌الحدید، از ابو‌جعفر اسکافی دانشمند معروف اهل سنت (معتزلی) نقل می‌کند، این‌که بعضی می‌گویند:ابوبکر سبقت در اسلام داشته، اگر صحیح باشد؛ چرا خود او در هیچ مورد به این موضوع، بر فضیلت خود استدلال نکرده است. همچنین هیچ یک از هواداران او از صحابه نیز چنین ادعایی را نکرده‌اند". [۱۸]

←← پاسخ صاحب شرح کشف المراد
صاحب شرح کشف المراد نیز به این شبهه، این‌گونه پاسخ داده است:
"اگر کسی اشکال کند که اسلام آوردن علی بن ابی‌طالب قبل از سن بلوغ بوده و چنین اسلامی پذیرفته نیست، در جوابش خواهیم گفت:
۱. سن علی هنگام شهادت ۶۵ یا ۶۶ سال بود؛ در‌حالی‌که پیامبر بعد از مبعوث شدن به رسالت ۲۳ سال عمر کرد و علی بعد از رحلت پیامبر، حدود ۳۰ سال زنده بود. در نتیجه علی ـ علیه‌السلام ـ هنگام بعثت پیامبر بین ۱۲ تا ۱۳ سال سن داشت و بلوغ در این سنین ممکن است. پس علی مصداق فرموده پیامبر خطاب به فاطمه ـ سلام‌الله‌علیها ـ است:"تو را به ازدواج کسی در آوردم که جلوترین در اسلام و عالم‌ترین مردان است". [۱۹]
۲. گاهی اتفاق می‌افتد که بچه‌ها از نظر عقل و رشد عقلی کامل می‌شوند و به بلوغ فکری می‌رسند، قبل از آن‌که به بلوغ جسمی برسند، در این صورت مکلف به تکالیف شرعی هستند؛ بدین جهت ابو‌حنیفه حکم به صحت اسلام بچه‌ها می‌کند، اگر چنین باشد این حکم دلالت بر کمال و بلوغ بچه دارد.

←← بیان چند نکته درباره کمال و بلوغ فکری
در این مسئله چند نکته شایان توجه است.
اولاً: طبع بچه‌ها به‌گونه‌ای است که تمایل و کشش به سمت محبت پدر و مادر دارند، در این صورت اگر بچه‌ای از پدر و مادر اعراض کند و به‌سوی خدای متعال جذب شود؛ این دلیل و نشانه کمال و بلوغ فکری آن فرزند است.
ثانیاً: غریزه بچه‌ها با تفکر و دقت در امور عقلی و تکالیف الاهی چندان تناسب ندارد؛ بلکه متناسب با سرگرمی و بازی است؛ از‌این‌رو روی‌گردانی از آنچه که ملایم با طبع آنها است و کشش به سمت چیزی که در تضاد با طبع است؛ این خود دلیل بر نهایت کمال آن بچه است؛ و این دلیل بر جلو‌تر بودن ایمان علی دارد. [۲۰]

نکته دوم[ویرایش]

اگر بپذیریم که آیه شریفه " وَ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرینَ وَ الْأَنْصارِ... "، در شأن امام علی نازل نشد؛ چراکه مفسران برای آیه چندین شأن نزول بیان کرده‌اند، اما این تعدد شأن نزول مانع از تطبیق آن بر بارزترین و روشن‌ترین مصداق که امام علی ـ علیه‌السلام ـ باشد نخواهد شد. به‌ویژه با دقت در آنچه را که احمد بن حنبل از ابن عباس و سیوطی در الدر المنثور از ابونعیم از ابن عباس نقل کرد است که پیامبر فرمود: هیچ آیه‌ای نازل نشد که در آن " یا ایها الذین آمنوا " باشد، مگر این‌که علی در رأس آن آیه و امیر آن باشد. [۲۱] [۲۲]

مسئله اشکال کلمه جمع و اراده مفرد[ویرایش]

اما درباره اشکال کلمه جمع و اراده مفرد از آن باید گفت:

← اولاً
اگر گفته شود که این آیه در شأن امام علی نازل نشده، بلکه از باب جری و تطبیق بر آن حضرت ـ به اعتبار سبقتش در اسلام ـ تطبیق داده شود، دیگر جایی برای طرح این اشکال باقی نمی‌ماند.

← ثانیاً
حتی اگر معتقد شویم که آیه در شأن امام هم نازل شد، باز اشکالی به این اعتقاد وارد نیست؛ به دلیل این‌که:

←← ۱. دلیل اول
با وجود دلایل متعدد جایی برای این استبعاد نمی‌ماند.

←← ۲. دلیل دوم
این استعمال یعنی اطلاق صیغه جمع بر یک فرد یا دو فرد، چیز تازه‌ای نیست؛ زیرا چه در قرآن و چه در غیر آن در ادبیات عرب و غیر عرب فراوان استعمال شده است؛ یعنی لفظ جمع آورده می‌شود و از آن یک فرد اراده می‌شود. به‌عنوان مثال در قرآن آمده است:" الَّذینَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ إیماناً... [۲۳]کسانی که مردم گفتندشان که مردم برای جنگ با شما گرد آمده‌اند، از آنها بترسید، و این سخن بر ایمانشان بیفزود....
‌در این آیه منظور از "ناس" طبق نظر مفسران نعیم بن مسعود است؛ زیرا وی بود که از ابوسفیان در مقابل این‌که مسلمانان را از زیادی جمعیت مشرکان بترساند، مال دریافت کرد. همچنین در آیه دیگر می‌خوانیم:" لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذینَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقیرٌ وَ نَحْنُ أَغْنِیاءُ... [۲۴] هر آینه خدا شنید سخن آن کسان را که می‌گفتند: خدا بینواست و ما توانگریم. در این آیه نیز منظور از "الذین" طبق نظر بسیاری از مفسران حی بن اخطب یا فنحاص است.
گاهی نیز از باب تعظیم و تکریم بر یک شخص واژه جمع اطلاق می‌شود، چنان‌که در‌باره حضرت ابراهیم آمده است:" إِنَّ إِبْراهیمَ کانَ أُمَّةً قانِتا [۲۵] ابراهیم (به تنهایی) امتی بود مطیع فرمان خدا. در این آیه کلمه "امت" که اسم جمع است بر حضرت ابراهیم اطلاق شده است. [۲۶] از این قبیل است، قول خدای متعال که می‌فرماید:" یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنا إِلَی الْمَدینَة [۲۷] می‌گویند:چون به مدینه بازگردیم، صاحبان عزت، ذلیلان را از آنجا بیرون خواهند کرد. عزت از آنِ خدا و پیامبرش و مؤمنان است؛ ولی منافقان نمی‌دانند.
در این‌جا نیز مراد از "یقولون" (کسانی که می‌گویند) که جمع است، به اجماع مفسران فرد منافقی به نام ابن ابی است.
از این دست آیات که واژه جمع آورده شده و از آن یک فرد اراده شده باشد، در آیات قرآن فراوان است [۲۸] که در این فرصت مجال بیان بیش از این مقدار نیست.

پانویس[ویرایش]
 
۱. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج ‌۸، ص ۱۰۳، دار الکتب الاسلامیه، تهران، چاپ اول، ۱۳۷۴ ش.    
۲. طبری، ابوجعفر محمد بن جریر طبری، تاریخ الأمم و الملوک معروف به تاریخ طبری، ج ۲، ص ۳۱۰، تحقیق، محمدابوالفضل ابراهیم، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
۳. طبری، ابوجعفر محمد بن جریر طبری، تاریخ الأمم و الملوک معروف به تاریخ طبری، ج ۲، ص ۳۱۰، تحقیق، محمدابوالفضل ابراهیم، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
۴. طبری، ابوجعفر محمد بن جریر طبری، تاریخ الأمم و الملوک معروف به تاریخ طبری، ج ۲، ص ۳۱۰، تحقیق، محمدابوالفضل ابراهیم، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
۵. ابن اثیر، عزالدین ابو الحسن، الکامل فی التاریخ، ج ۲، ص ۵۷، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵/۱۹۶۵.    
۶. احمد بن حنبل، مسند، ح ۱۸۴۷۸، نقل از نرم افزار المکتبة الشاملة.
۷. ترمذی، سنن، ح ۴۱۰۰، نقل از نرم افزار المکتبة الشاملة.
۸. ابن سعد، محمد بن سعد بن منیع الهاشمی البصری، الطبقات الکبری، ج ‌۳، ص ۱۵، تحقیق، محمد عبدالقادر عطا، باب (ذکر اسلام علی و صلاته)، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۰/۱۹۹۰.    
۹. قرطبی، محمد بن أحمد، الجامع لاحکام القرآن، ج ۸، ص ۲۳۵، ناصر خسرو، تهران، چاپ اول، ۱۴۰۶ ق.    
۱۰. ابن عبدالبر، أبوعمر یوسف بن عبد الله، الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، ج ‌۳، ص ۱۰۹۲، تحقیق، علی‌محمد البجاوی، بیروت، دار الجیل، چاپ اول، ۱۴۱۲/۱۹۹۲.
۱۱. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج ‌۸، ص ۱۰۴، دار الکتب الاسلامیه، تهران، چاپ اول، ۱۳۷۴ ش.    
۱۲. بحرانی، سیدهاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، ج ‌۲، ص ۸۲۹، مؤسسه بعثت، تهران، چاپ اول، ۱۴۱۶ ق.
۱۳. بحرانی، سیدهاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، ج ‌۲، ص ۸۳۳، مؤسسه بعثت، تهران، چاپ اول، ۱۴۱۶ ق.
۱۴. بحرانی، سیدهاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، ج ‌۲، ص ۸۳۳، مؤسسه بعثت، تهران، چاپ اول، ۱۴۱۶ ق.
۱۵. این سخن را فخر رازی در تفسیرش ذیل آیه فوق آورده است.
۱۶. مریم (۱۹)، آیه ۱۲.    
۱۷. مریم (۱۹)، آیه ۳۰.    
۱۸. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج ‌۸، ص ۱۰۰ ۱۰۷، دار الکتب الاسلامیه، تهران، چاپ اول، ۱۳۷۴ ش. (با تلخیص و ویرایش).    
۱۹. ذهبی، تاریخ الاسلام، تحقیق، عمر عبدالسلام، ج ۳، ص ۶۳۸، دارالکتاب العربی، بیروت، چاپ دوم، ۱۴۱۳/۱۹۹۳.
۲۰. سبحانی، جعفر، شرح کشف المراد،، ص ۲۲۳، بی‌تا، بی‌جا.
۲۱. جلال‌الدین، سیوطی، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، ج ۱، ص ۱۰۴، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، قم.
۲۲. بلاغی نجفی، محمدجواد، آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن، ج ۱، ص ۱۱، مؤسسه بعثت، چاپ اول، قم، ۱۴۲۰ ق.
۲۳. آل‌عمران (۳)، آیه ۱۷۳.    
۲۴. آل‌عمران (۳)، آیه ۱۸۱.    
۲۵. نحل (۱۶)، آیه ۱۲۰.    
۲۶. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج ‌۲، ص ۵۸۸، دار الکتب الاسلامیه، تهران، چاپ اول، ۱۳۷۴ ش.    
۲۷. منافقون (۶۳)، آیه ۱۲۰.    
۲۸. سیدمحمد الکاظمی القزوینی، الردٌ علی ردّ السّقیفة، ج ۱، ص ۲۶۹، تصحیح و تعلیق، هیئت محمدامین، مکتبة و مرکز الأمین، قم، چاپ دوم، ۲۰۰۲ م.


منبع[ویرایش]
اسلام کوئست.    






جعبه‌ابزار