آمریکاذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: آمریکا، ایران، دربار پهلوی.
پرسش: ردپای نفوذ و حضور آمریکاییان در ایران و پیدایش چهره استعماری و نفوذیشان در دربار پهلوی را بیان کنید؟
پاسخ: بدون شک حضور آمریکا در ایران از دوره قاجار دیده می‌شود و ردپای آمریکایی‌ها در ایران به این دوره از تاریخ مربوط است. در خلال سال‌هایی که قدرت‌های بزرگ و استعماری جهان در اثر شرکت در جنگ جهانی اول دچار ضعف شدند، آمریکا با استفاده از این فرصت حضور استعماری خود را با ظاهری دوستانه آغاز نمود. در دوره قاجار که انگلیس و روسیه و فرانسویان و برخی از کشورهای دیگر در ایران جولان می‌دادند و امتیازات منحصر‌به‌فرد و چشمگیری از دولت ایران می‌گرفتند،
[۱] ابراهیم تیموری، عصر بی‌خبری، تهران، چ اقبال، ۱۳۳۲، ص ۸ ـ ۱۱، صص ۲۳۶.
صدای این امتیازات در جهان می‌پیچید و حیرت کشورهای دیگر را برمی‌انگیخت و به طمع‌ورزی برمی‌داشت تا در تکاپو افتان به سهم خویش برسند.
[۲] علی‌اصغر شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، چ هفتم، تهران، ۱۳۷۵، ص ۲۸۶ و ۲۹۳. «چنان‌که پس از انعقاد امتیاز رویتر محافل سیاسی جهان به حیرت افتادند...» ص ۲۹۳ ـ ۲۹۴.
[۳] جرج کرزن، ایران و قضیه ایرانی، چ چهارم، تهران، علمی فرهنگی، ۱۳۷۳، ج ۱، ص ۷۸۱، «امتیاز رویتر یک امتیاز کلان و منحصر بود...».


فهرست مندرجات

۱ - روابط آمریکا با ایران
       ۱.۱ - دوره اول:
              ۱.۱.۱ - مکتب جکسونیسم
              ۱.۱.۲ - ارائه خدمات به ایران
              ۱.۱.۳ - تمجید از ملت و دولت ایران
              ۱.۱.۴ - برقراری عهدنامه دوستی و بازرگانی
              ۱.۱.۵ - پیشروی سیاسی و اقتصادی در ایران
              ۱.۱.۶ - تصویب قانون تأسیس سفارت در ایران
              ۱.۱.۷ - تحریک آمریکا برای تسلط بر چاه‌های نفت ایران
              ۱.۱.۸ - زیاد شدن نفوذ آمریکا
              ۱.۱.۹ - حضور آمریکا پس از کودتای رضاخان
       ۱.۲ - دوره دوم:
              ۱.۲.۱ - اعطای حق قانون‌گذاری به میلیسپو
              ۱.۲.۲ - سلطه رسمی آمریکا در ایران
              ۱.۲.۳ - شدت حضور آمریکا با قدرت‌گیری محمدرضا
              ۱.۲.۴ - دخالت آمریکا در کودتای ۲۸ مرداد
              ۱.۲.۵ - سازمان اطلاعات ساواک ایران
       ۱.۳ - دوره سوم:
۲ - منابعی برای مطالعه بیشتر
۳ - سخن خداوند متعال
۴ - پانویس
۵ - منبع

روابط آمریکا با ایران

[ویرایش]

روابط آمریکا با ایران را می‌توان به سه دوره تقسیم کرد:
۱. دوره حضور نامحسوس؛
۲. دوره حضور محسوس و روابط سلطه‌گرایانه؛
۳. دوره تیرگی روابط و پایان حضور با انقلاب اسلامی.
[۴] رنجبر، ایران و آمریکا، چ اول، قم، انجمن معارف اسلامی ایران، ۱۳۸۰، ص ۱۱.


← دوره اول:


آمریکاییان در ایران به‌خاطر حضور دو قدرت بزرگ روس و انگلیس با احتیاط کامل وارد شدند و در رقابت نامحسوس حرکت نفوذی روز افزونی را ایجاد نموده و به تدریج گسترش دادند. در دولت مزبور به‌خاطر نفوذ و دخالت استعماری چهره منفی در بین مردم ایران داشتند و از این دو دولت تنفر داشته و احساس دشمنی می‌نمودند، آمریکاییان با مطالعه و شناخت این زمینه‌ها حضور خود را در ایران آغاز نمودند.
[۵] جواد منصوری، ۲۵ سال حاکمیت آمریکا بر ایران، چ اول، ۱۳۶۴، ص ۲۳ ـ ۶۸.


←← مکتب جکسونیسم


دولت آمریکا در برقراری روابط با دولت‌ها بر‌اساس سیاست‌ها و برنامه‌های دقیق از پیش تعیین‌ شده حرکت می‌کند، سیاست منفعت‌طلبانه و سودجویانه که به مکتب جکسونیسم تعریف شده است. این سیاست بر تمام روابط این کشور با کشورهای دیگر حاکم می‌باشد.
[۶] اسدالله فیلی، روابط ایران و آمریکا، بررسی دیدگاه نخبگان، چ اول، تهران، انتشارات مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین‌المللی اسرار معاصر ایران، ۱۳۸۱، ص ۲۵.


←← ارائه خدمات به ایران


در دوره اول حضور آمریکا در ایران قبل از اینکه سیاست‌مداران این کشور به‌طور علنی به فکر تسلط سیاسی باشند و به‌طور رسمی با ایران روابط اساسی برقرار کنند، فعالیت‌های فرهنگی و بهداشتی و مردم‌دوستانه در شهرهای مختلف با تأسیس مدارس و مراکز بهداشتی آغاز گردید.
[۷] مهدی ملک‌زاده، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، چ سوم، تهران، علمی، ۱۳۷۱، ج ۵، ص ۱۲۷ و ج ۱، ص ۲۵۶.
[۸] حسین مکی، ‌تاریخ بیست ساله، چاپ چهارم، تهران، علمی، ۱۳۷۴، ج ۳، ص ۱۰۲.


←← تمجید از ملت و دولت ایران


دولت‌مردان آمریکا برای نفوذ در قلب مردم ایران از آن جهت که روس و انگلیس مورد خشم و نفرت قرار گرفته بودند، از ملت و دولت ایران تمجید می‌نمودند.
[۹] سیدجلال‌الدین مدنی،‌ تاریخ سیاسی معاصر، چ سوم، قم، مدرسین، ج ۱، ص ۱۵۱.
[۱۰] حسین مکی، ‌تاریخ بیست ساله، چاپ چهارم، تهران، علمی، ۱۳۷۴، ج ۳، ص ۱۰۲.


←← برقراری عهدنامه دوستی و بازرگانی


دولت ایران با دولت آمریکا در سال ۱۸۵۶ م، ۱۲۷۳ ق یک عهدنامه دوستی و بازرگانی منعقد نمودند و هر دو دولت مجاز شدند، در پایتخت همدیگر علاوه بر تأسیس سفارتخانه، یک کنسولگری داشته باشند و حمایت از اتباع آمریکا در ایران از سوی کنسولگری آمریکا نیز مطرح شد که بعدها تبدیل به قانون کاپیتولاسیون شد.
[۱۱] علی‌اصغر شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، چ هفتم، تهران، ۱۳۷۵، ص ۲۷۵ ـ ۲۷۷.


←← پیشروی سیاسی و اقتصادی در ایران


در گام‌های بعد با پیشروی آمریکاییان در ایران از لحاظ سیاسی و اقتصادی، آنان درصدد گرفتن امتیازات و رقابت با دیگران برآمدند؛ لذا در سال ۱۸۸۲ م وینستون نماینده دولت آمریکا در تهران در پی انعقاد عهدنامه خط آهن بود که با دخالت انگلیس لغو شد.
[۱۲] جرج کرزن، ایران و قضیه ایرانی، چ چهارم، تهران، علمی فرهنگی، ۱۳۷۳، ج ۱، ص ۸۷۳.


←← تصویب قانون تأسیس سفارت در ایران


در نیمه دوم قرن ۱۹ م کنگره آمریکا قانون تأسیس سفارت در ایران را رسماً تصویب نمود و قدم مهمی را در راه نفوذ و بسط سلطه آمریکا در ایران برداشت و در سال ۱۲۹۹ ش که کودتای سیاه در ایران واقع شد، امریکایی‌ها با جدیت در پی کسب جای مناسب در ایران بودند. آنها با دخالت در جردن قرار داد ۱۹۱۹ این سیاست را تعقیب نمودند.
[۱۳] بهروز طیرانی، روز شمار روابط ایران و آمریکا، چ اول، تهران، وزارت خارجه، ۷۹، ص ۳.


←← تحریک آمریکا برای تسلط بر چاه‌های نفت ایران


امتیازات نفتی انگلیس نیز آمریکا را برای تسلط بر چاه‌های نفت ایران تحریک می‌نمود؛ لذا درصدد انعقاد قرارداد نفتی با ایران بودند؛ از‌این‌رو در سال ۱۳۰۳ یک قرارداد با شرکت سینکلر منعقد شد و مجلس ایران این قرارداد را تأیید کرد؛ ولی با اعتراض شدید روس و انگلیس مواجه شد و با کشته شدن یک تبعه آمریکایی این امتیاز به تعطیلی کشیده شد.
[۱۴] سیدجلال‌الدین مدنی،‌ تاریخ سیاسی معاصر، چ سوم، قم، مدرسین، ج ۱، ص ۱۰۷.
[۱۵] حسین مکی، ‌تاریخ بیست ساله، چاپ چهارم، تهران، علمی، ۱۳۷۴، ج ۳، ص ۱۲۴.
[۱۶] جواد منصوری، ۲۵ سال حاكميت آمريكا بر ايران، چ اول، ۱۳۶۴، ص ۲۳ ـ ۶۸.


←← زیاد شدن نفوذ آمریکا


با قدرت‌گیری قوام در ایران نفوذ و تسلط آمریکا رو به فزونی گذاشت
[۱۷] سیدجلال‌الدین مدنی،‌ تاریخ سیاسی معاصر، چ سوم، قم، مدرسین، ج ۱، ص ۱۸۳.
و یک هیئت مالی از سوی آمریکا به ایران گسیل شد.

←← حضور آمریکا پس از کودتای رضاخان


پس از قدرت‌گیری و کودتای رضاخان در ایران حضور آمریکا در دوره اول همچنان قابل تعریف بود؛ یعنی حضوری چندان پرقدرت نداشت؛ بلکه به‌طور نامحسوس و در مجامع بین‌المللی با اظهار نارضایتی از سلطه روس و انگلیس از مردم ایران دفاع می‌نمود و در جنگ جهانی خواستار خروج نیروهای روس از ایران شد و برای حضور نیروهای خود به کسب مجوز قانونی موفق گردید (۱۳۲۴).
[۱۸] سیدجلال‌الدین مدنی،‌ تاریخ سیاسی معاصر، چ سوم، قم، مدرسین، ج ۱، ص ۳۰۲.
[۱۹] حسین مکی، ‌تاریخ بیست ساله، چاپ چهارم، تهران، علمی، ۱۳۷۴، ج ۳، ص ۱۰۵.


← دوره دوم:



←← اعطای حق قانون‌گذاری به میلیسپو


در سال ۱۳۲۱ که ایران گرفتار پیامدهای ناگوار جنگ جهانی بود که قحطی و بیماری‌های هولناک از آثار آن بود، مجلس سیزدهم برای نجات از این بحران‌ها به «میلیسپو» حق قانون‌گذاری داد. این مأمور آمریکایی در ارتش و شهربانی و ژاندارمری نفوذ قانونی پیدا نموده و سیطره خود را به کشور فراگیر نمود.
[۲۰] سیدجلال‌الدین مدنی،‌ تاریخ سیاسی معاصر، چ سوم، قم، مدرسین، ج ۱، ص ۲۸۱.
[۲۱] حسین مکی، ‌تاریخ بیست ساله، چاپ چهارم، تهران، علمی، ۱۳۷۴، ج ۶، ص ۳۳۰ ـ ۵۴۴.

دخالت‌های «میلیسپو» مورد اعتراض مجلس واقع شد و تقی‌زاده و مصدق به‌عنوان نماینده از او دفاع کردند.
[۲۲] سیدجلال‌الدین مدنی،‌ تاریخ سیاسی معاصر، چ سوم، قم، مدرسین، ج ۱، ص ۲۵۶.
[۲۳] حسین مکی، ‌تاریخ بیست ساله، چاپ چهارم، تهران، علمی، ۱۳۷۴، ج ۶، ص ۱۰۶ ـ ۱۰۷.
بدین ترتیب این دوره را می‌توان مرحله آغازین دوره دوم حضور آمریکا در ایران تلقی نمود.

←← سلطه رسمی آمریکا در ایران


در سال ۱۳۲۲ سه دولت روس، انگلیس و آمریکا برای شناخت تمامیت ارضی ایران بیانیه‌ای مشترک در تهران صادر کردند.
[۲۴] حسین مکی، ‌تاریخ بیست ساله، چاپ چهارم، تهران، علمی، ۱۳۷۴، ج ۶، ص ۱۰۴ ـ ۱۰۶.
بدین ترتیب سلطه رسمی آمریکا به‌عنوان رقیب سوم در ایران شکل جدی و تازه به خود گرفت و با پیدایش خطر کمونیسم از سوی اتحاد شوروی، در کشور آمریکا و انگلیس که نماینده امپریالیسم بودند، به هم نزدیک شدند؛ چراکه هدف مشترک آنها ایجاد خط دفاعی و سدی محکم در برابر کمونیزم بود. دولت انگلیس با درک این موقعیت حساس و قدرت روزافزون جهانی آمریکا، نیروها وابستگان خود در ایران را به آمریکا نزدیک نمود.
[۲۵] حسین فردوست، ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، چ سوم، تهران، اطلاعات، ۱۳۷۰، ج ۱،‌ ص ۲۸۷ ـ ۲۸۸.


←← شدت حضور آمریکا با قدرت‌گیری محمدرضا


بنابراین با قدرت‌گیری محمدرضا که با هم‌دستی انگلیس انجام گرفت، چهره استعماری و حضور سلطه‌گرایانه آمریکا شکل جدی‌تری به خود گرفت و تا پایان دوره حکومت او استمرار و شدت یافت، در سال ۱۳۲۸ محمد‌رضا با دعوت ترومن در آمریکا حضور یافت و از این کشور استمداد نظامی در برابر اتحاد شوروی نمود که به نفوذ و سلطه بیشتر آمریکا منجر می‌شد.
[۲۶] حسین فردوست، ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، چ سوم، تهران، اطلاعات، ۱۳۷۰، ج ۱،‌ ص ۱۶۲.
[۲۷] جواد منصوری، ۲۵ سال حاكميت آمريكا بر ايران، چ اول، ۱۳۶۴، ص ۲۰ ـ ۶۰.


←← دخالت آمریکا در کودتای ۲۸ مرداد


بدترین چهره استعماری آمریکا در ایران دخالت در کودتای ۲۸ مرداد بود که دولت مردمی ایران را از میان برداشت و دیکتاتوری ۲۵ ساله محمدرضا با حضور و حمایت آمریکا در ایران در طول این سال‌ها استمرار یافت.
[۲۸] جواد منصوری، ۲۵ سال حاكميت آمريكا بر ايران، چ اول، ۱۳۶۴، ص ۲۸ ـ ۶۰.
[۲۹] حسین فردوست، ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، چ سوم، تهران، اطلاعات، ۱۳۷۰، ج ۱،‌ ص ۵۳۲.


←← سازمان اطلاعات ساواک ایران


خصوصاً سازمان اطلاعات ساواک ایران براساس سیستم سازمان سیا، بهترین ابزار نفوذ آمریکایی‌ها در تمام نقاط کشور و تسلط آنها بر تمام نیروهای نظامی و سیاسی و اقتصادی بود که سیطره غرب را بر ایران بیشتر نمود تا جایی که ایران به‌عنوان مهم‌ترین حلقه کمربند امنیتی غرب در برابر کمونیسم محسوب می‌شد.
[۳۰] حسین فردوست، ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، چ سوم، تهران، اطلاعات، ۱۳۷۰، ج ۱،‌ ص ۵۳۰.


← دوره سوم:


این نفوذ چهره استعماری آمریکا در دربار پهلوی تا سقوط سلطنت دیکتاتوری محمدرضا با تمام مفاسد و فجایع و غارت ثروت‌های مادی و تخریب فرهنگ معنوی ایران استمرار داشت، تا اینکه با پیروزی انقلاب اسلامی که آمریکا نقشه کودتای دیگر را در سرداشت، با اشغال لانه جاسوسی توسط دانشجویان پیرو خط امام پایان پذیرفت و روابط به تیرگی کشید. در نتیجه دوره اول روابط ایران با آمریکا که از عصر قاجار شروع شد تا شهریور ۱۳۲۰، و دوره دوم که روابط سلطه‌گرایانه بود تا انقلاب استمرار داشت.

منابعی برای مطالعه بیشتر

[ویرایش]

۱. ۲۵ سال حاکمیت آمریکا بر ایران، جواد منصوری.
۲. تاریخ سیاسی معاصر، سیدجلال‌الدین مدنی.

سخن خداوند متعال

[ویرایش]

خداوند می‌فرماید:
«و لن یجعل الله للکافرین علی المؤمنین سبیلا؛ خداوند هيچ‌گونه سلطه و استيلای کافرین بر مؤمنین را مشروع نمی‌داند».
بنابراين مؤمنين بايد در روابط خود با بیگانگان هرگز در برابر آنها منعطف و سلطه‌پذير نباشند؛ بلكه با موضع قدرت با آنها برخورد كنند. هيچ كافری شرعاً نمی‌تواند بر مؤمنين استيلا داشته باشد.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. ابراهیم تیموری، عصر بی‌خبری، تهران، چ اقبال، ۱۳۳۲، ص ۸ ـ ۱۱، صص ۲۳۶.
۲. علی‌اصغر شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، چ هفتم، تهران، ۱۳۷۵، ص ۲۸۶ و ۲۹۳. «چنان‌که پس از انعقاد امتیاز رویتر محافل سیاسی جهان به حیرت افتادند...» ص ۲۹۳ ـ ۲۹۴.
۳. جرج کرزن، ایران و قضیه ایرانی، چ چهارم، تهران، علمی فرهنگی، ۱۳۷۳، ج ۱، ص ۷۸۱، «امتیاز رویتر یک امتیاز کلان و منحصر بود...».
۴. رنجبر، ایران و آمریکا، چ اول، قم، انجمن معارف اسلامی ایران، ۱۳۸۰، ص ۱۱.
۵. جواد منصوری، ۲۵ سال حاکمیت آمریکا بر ایران، چ اول، ۱۳۶۴، ص ۲۳ ـ ۶۸.
۶. اسدالله فیلی، روابط ایران و آمریکا، بررسی دیدگاه نخبگان، چ اول، تهران، انتشارات مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین‌المللی اسرار معاصر ایران، ۱۳۸۱، ص ۲۵.
۷. مهدی ملک‌زاده، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، چ سوم، تهران، علمی، ۱۳۷۱، ج ۵، ص ۱۲۷ و ج ۱، ص ۲۵۶.
۸. حسین مکی، ‌تاریخ بیست ساله، چاپ چهارم، تهران، علمی، ۱۳۷۴، ج ۳، ص ۱۰۲.
۹. سیدجلال‌الدین مدنی،‌ تاریخ سیاسی معاصر، چ سوم، قم، مدرسین، ج ۱، ص ۱۵۱.
۱۰. حسین مکی، ‌تاریخ بیست ساله، چاپ چهارم، تهران، علمی، ۱۳۷۴، ج ۳، ص ۱۰۲.
۱۱. علی‌اصغر شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، چ هفتم، تهران، ۱۳۷۵، ص ۲۷۵ ـ ۲۷۷.
۱۲. جرج کرزن، ایران و قضیه ایرانی، چ چهارم، تهران، علمی فرهنگی، ۱۳۷۳، ج ۱، ص ۸۷۳.
۱۳. بهروز طیرانی، روز شمار روابط ایران و آمریکا، چ اول، تهران، وزارت خارجه، ۷۹، ص ۳.
۱۴. سیدجلال‌الدین مدنی،‌ تاریخ سیاسی معاصر، چ سوم، قم، مدرسین، ج ۱، ص ۱۰۷.
۱۵. حسین مکی، ‌تاریخ بیست ساله، چاپ چهارم، تهران، علمی، ۱۳۷۴، ج ۳، ص ۱۲۴.
۱۶. جواد منصوری، ۲۵ سال حاكميت آمريكا بر ايران، چ اول، ۱۳۶۴، ص ۲۳ ـ ۶۸.
۱۷. سیدجلال‌الدین مدنی،‌ تاریخ سیاسی معاصر، چ سوم، قم، مدرسین، ج ۱، ص ۱۸۳.
۱۸. سیدجلال‌الدین مدنی،‌ تاریخ سیاسی معاصر، چ سوم، قم، مدرسین، ج ۱، ص ۳۰۲.
۱۹. حسین مکی، ‌تاریخ بیست ساله، چاپ چهارم، تهران، علمی، ۱۳۷۴، ج ۳، ص ۱۰۵.
۲۰. سیدجلال‌الدین مدنی،‌ تاریخ سیاسی معاصر، چ سوم، قم، مدرسین، ج ۱، ص ۲۸۱.
۲۱. حسین مکی، ‌تاریخ بیست ساله، چاپ چهارم، تهران، علمی، ۱۳۷۴، ج ۶، ص ۳۳۰ ـ ۵۴۴.
۲۲. سیدجلال‌الدین مدنی،‌ تاریخ سیاسی معاصر، چ سوم، قم، مدرسین، ج ۱، ص ۲۵۶.
۲۳. حسین مکی، ‌تاریخ بیست ساله، چاپ چهارم، تهران، علمی، ۱۳۷۴، ج ۶، ص ۱۰۶ ـ ۱۰۷.
۲۴. حسین مکی، ‌تاریخ بیست ساله، چاپ چهارم، تهران، علمی، ۱۳۷۴، ج ۶، ص ۱۰۴ ـ ۱۰۶.
۲۵. حسین فردوست، ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، چ سوم، تهران، اطلاعات، ۱۳۷۰، ج ۱،‌ ص ۲۸۷ ـ ۲۸۸.
۲۶. حسین فردوست، ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، چ سوم، تهران، اطلاعات، ۱۳۷۰، ج ۱،‌ ص ۱۶۲.
۲۷. جواد منصوری، ۲۵ سال حاكميت آمريكا بر ايران، چ اول، ۱۳۶۴، ص ۲۰ ـ ۶۰.
۲۸. جواد منصوری، ۲۵ سال حاكميت آمريكا بر ايران، چ اول، ۱۳۶۴، ص ۲۸ ـ ۶۰.
۲۹. حسین فردوست، ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، چ سوم، تهران، اطلاعات، ۱۳۷۰، ج ۱،‌ ص ۵۳۲.
۳۰. حسین فردوست، ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، چ سوم، تهران، اطلاعات، ۱۳۷۰، ج ۱،‌ ص ۵۳۰.
۳۱. نساء(۴)، آیه ۱۴۱.    


منبع

[ویرایش]

سایت اندیشه قم.    



رده‌های این صفحه : استعمار | تاریخ ایران | سلطنت پهلوی




جعبه ابزار
جعبه‌ابزار